16714

كاربردهاي ارزيابي ميزان عدم تقارن نيمكرهاي مغز، از روي داده‌هاي fMRI

1403

محمدرضا دليري

عدم تقارن عملكردي نيمكره‌ها يا جانبي شدگي، يكي از اصول بنيادين در مغز است كه با استفاده از تصويربرداري تشديد مغناطيسي عملكردي (fMRI) قابل بررسي است. اين گزارش، بر پايه مجموعه‌اي از پژوهش‌هاي علمي، به مرور و تحليل روش‌هاي ارزيابي عدم تقارن نيمكره‌اي مغز با fMRI و كاربردهاي آن مي‌پردازد. در اين مطالعات، روش‌هايي مانند محاسبه شاخص جانبي‌شدگي بر اساس فعاليت BOLD، نسبت سطح شبكه، تحليل گراديان‌هاي عملكردي، اتصال‌پذيري هموتوپيك آينه‌اي واكسلي و مركزيت بردار ويژه، همراه با تكنيك‌هاي مكمل، براي بررسي عدم تقارن عملكردي و ساختاري مغز به كار رفته‌اند. يافته‌ها نشان مي‌دهند كه الگوهاي جانبي‌شدگي در حوزه‌هاي مختلفي از جمله زبان، ادراك چهره، شبكه‌هاي عملكردي حركتي، حس عمقي، وستيبولار، توجه و عملكردهاي اجرايي ديده مي‌شوند، اما اين الگوها بين افراد متفاوت اند. به‌عنوان نمونه، در حالي كه زبان معمولاً در نيمكره چپ غالب است، مطالعات fMRI در زمينه ادراك چهره، غلبه‌ي نيمكره راست را با تنوع فردي بالا زير سؤال برده‌اند. پردازش‌هاي حسي–حركتي، وستيبولار و حس عمقي نيز بيشتر جانبي‌شدگي راست نشان مي‌دهند. همچنين، شواهد نشان مي‌دهد نواحي قشري با جانبي‌شدگي قوي‌تر، اتصالات ساختاري ضعيف‌تري با نيمكره مقابل از طريق جسم پينه‌اي دارند كه از فرضيه‌ي استقلال بين‌نيمكره‌اي حمايت مي‌كند. بررسي عدم تقارن عملكردي مغز با fMRI، در حوزه‌هاي باليني نيز اهميت زيادي دارد. در اختلال طيف اوتيسم، كاهش يا الگوهاي غيرمعمول جانبي‌شدگي در شبكه‌هاي مختلف، به‌ويژه در شبكه زبان، مشاهده شده و مي‌تواند به‌عنوان شاخصي براي درك بهتر تأخير زباني يا طبقه‌بندي بيماران به كار رود. همچنين، تغييرات در عدم تقارن ساختاري در ASD گزارش شده است. در اختلال نقص توجه/بيش‌فعالي، تغييرات در شاخص‌هاي EC و VMHC و ارتباط آن‌ها با سن و شدت علائم، بيانگر مسيرهاي متفاوت رشد عصبي است. افزون بر اين، شناخت الگوهاي جانبي‌شدگي نقش مهمي در برنامه‌ريزي جراحي‌هاي مغز (به‌ويژه در نواحي زباني) و فهم بهتر سازوكارهاي بهبودي پس از سكته يا ضايعات مغزي دارد. عواملي همچون برتري دستي، سن، جنسيت، رشد عصبي، ژنتيك و چندزبانگي نيز مي‌توانند بر الگوهاي عدم تقارن نيمكره‌اي تأثيرگذار باشند. در مجموع، ارزيابي جانبي‌شدگي با fMRI ابزاري توانمند براي درك سازمان عملكردي مغز سالم و بيمار است، هرچند تفسير نتايج آن نيازمند توجه دقيق به تفاوت‌هاي فردي، روش‌شناسي و عوامل مؤثر متعدد است. واژه‌هاي كليدي: عدم تقارن نيمكره‌اي / جانبي‌شدگي مغز، تصويربرداري تشديد مغناطيسي عملكردي (fMRI)، شبكه‌هاي مغزي عملكردي، شاخص جانبي‌شدگي (LI)، اتصال‌پذيري عملكردي / ساختاري

12/10/2025 12:00:00 AM

89320

1404/10/17

Applications of assessing the degree of asymmetry of the brain hemispheres, based on fMRI data

واژه‌هاي كليدي: عدم تقارن نيمكره‌اي / جانبي‌شدگي مغز، تصويربرداري تشديد مغناطيسي عملكردي (fMRI)، شبكه‌هاي مغزي عملكردي، شاخص جانبي‌شدگي (LI)، اتصال‌پذيري عملكردي / ساختاري

Hemispheric asymmetry/brain lateralization, functional magnetic resonance imaging (fMRI), functional brain networks, lateralization index (LI), functional/structural connectivity