16832

16832

راهنماي طراحي ريخت‌شناسي محله با رويكرد اسلامي- ايراني نمونه مورد پژوهي : محله آردفروشان شهر قديم لار

كارشناسي ارشد

طراحي شهري

آبان ماه 1395

دكتر مصطفي بهزادفر

دكتر سهند لطفي

معماري و شهرسازي

چكيده ريخت‌شناسي شهري از مهم‌ترين مراجع خوانش شهر و جريانات و فعاليت‌هاي انساني است كه در آن به وقوع مي‌پيوندد. ريخت و كالبد شهرها براي جاي دادن به فعاليت‌ها و رفتارهاي برآمده از ايدئولوژي‌ها طراحي مي‌شوند، پس در طراحي‌شان بايد كيفيات و هنجارهايي لحاظ شود، تا پاسخ‌گوي آن ايدئولوژي و رفتارها باشند. شهر اسلامي نيز كه در يك معنا به عنوان تجليگاه اعتقادات، آموزه‌ها و وظايف مسلماني معرفي مي‌گردد، بايد در ريخت و كالبد خود از كيفياتي برخوردار باشد كه محملي براي وقوع رفتارهاي اسلامي و بروز اعتقادات اصيل ديني باشد. در ساختار كالبدي شهرهاي ايراني- اسلامي، محلات با ويژگي‌هاي خاص كالبدي و اجتماعي خود، به عنوان اولين محل كنش‌ها و رفتارهاي مختلف اجتماعي، نقشي اساسي در تأمين نيازهاي رفتاري ساكنان ايفا مي‌نمايند. پس ريخت و كالبد محله بايد به‌گونه‌اي طراحي و ساماندهي شود كه، پاسخ‌گوي ايدئولوژي و رفتارهاي ساكنان خود باشد. اين‌كه اين هنجارها و كيفيات چه چيزهايي هستند و از چه طريقي بايد به آن‌ها دست‌يافت و با چه چهارچوبي به تعريف ريخت‌شناسي محله ايراني- اسلامي رسيد، از مهم‌ترين سؤالات در اين حوزه است. در نگاه اسلامي استخراج اين كيفيات بايد با رجوع به منابع اصيل اسلامي همچون قرآن‌، روايات و در نهايت فقه و آموزه‌هاي برآمده از آن‌ها صورت پذيرد. اما شهر و محله ايراني- اسلامي تنها واقع در يك نقطه جغرافيايي و تاريخي نيست و به فراخور موقعيت مكاني و دوره زماني نيازمندي‌هاي خاصي را مي‌طلبد، پس نگاه به ويژگي‌هاي خاص شهرها و محلات متناسب با جغرافياي اسلامي و شهرهاي سنتي دوران اسلامي در استخراج كيفيات مطلوب، بسيار مهم و راهبردي است. در اين پژوهش كه از نوع بنيادي و در نهايت كاربردي است و با بهره‌گيري از روشي كيفي، ضمن تبيين مفاهيم اوليه و پايه موضوع و سپس تبيين و تعريف شهر ايراني- اسلامي و مؤلفه‌هاي كالبدي آن، از رهگذار جغرافياي ايراني- اسلامي و نيز منابع اصيل ديني كيفيات مترتب بر ريخت‌شناسي محله ايراني- اسلامي در قالب چهارچوبي مفهومي استخراج شده و بر آن مبنا ريخت‌شناسي محله ايراني- اسلامي را اين‌گونه تعريف مي‌كند: «ريخت‌شناسي محله ايراني- اسلامي خوانش شكل و فرم عناصر كالبدي و ابزارهاي مفهومي- هندسي است كه بر مبناي هنجارها و كيفيات برآمده از قرآن، روايات و آموزه‌هاي اسلامي در بستري از جغرافياي ايراني و اسلامي و كيفيات برآمده از آن‌ها، سازگار شده با اهداف اسلامي، قوام يافته‌اند و بدين واسطه اهل شهر و محله را در تحقق سه هدف عمده يعني عبادت خداوند، تشكيل و تحقق مفهوم امت و صيانت از حقوق عمومي و در نهايت رسيدن به كمال و مقام قرب الهي ياري مي‌نمايند، اين خوانش مشي مسلماني شهروندان را جلوه‌گر مي‌سازد». در نهايت جهت تعميق چهارچوب نظري حاصله و دستيابي به ابزار تحقق آن، نمونه موردپژوهي محله آردفروشان شهرقديم لار، انتخاب و كيفيات استخراج شده در آن سنجش وضعيت و تحليل شده و در آخر ضمن ارائه چشم‌انداز و چهارچوب طراحي ريخت‌شناسي، به ارائه راهنماهاي طراحي ريخت‌شناسي محله با رويكرد ايراني- اسلامي رسيده است. واژگان كليدي: "كيفيات ريخت‌شناسي" ، "ريخت‌شناسي اسلامي- ايراني"، "هنجارهاي ريخت‌شناسي محله"، "شهراسلامي"، "محله آردفروشان شهرقديم لار".

1395/12/09

1/1/1900 12:00:00 AM

Abstract Urban morphology is one of the most important sources perusing city, human activities,and currents that take place in it. The form an​d structure of cities have been designed to realize activities an​d behaviors taken from ideologies, hence in their designing, qualities an​d norms should be considered according to those ideologies an​d behaviors. Islamic city which in a sense is to be as the expression of Islamic believes, doctrines an​d duties, should also, in its form an​d structure be of such qualities that incite (bring about) Islamic behavior an​d noble religious believes. In the physical structure of Islamic-Iranian cities, neighborhoods with specific structural an​d social features have a critical role in satisfying the behavioral needs of its residents, as the primary place where actions an​d social behaviors take place. Hence the form an​d physical aspects of neighborhood should be designed an​d organized in such a way that corresponds with the ideology an​d behavior of its residents. What are these norms an​d qualities an​d how they can be achieved an​d in what framework the morphology of Islamic-Iranian neighborhood can be defined; are of the most important questions in this area. From the Islamic view; these qualities should be derived from authentic Islamic sources, such as the Holy Quran, Hadiths Jurisprudence an​d the teachings obtained from them. The Islamic-Iranian city an​d neighborhood is not just located in a specific geographical an​d historical point, but actually depending on location an​d time period ask for special requirements. So looking at the special characteristics of cities an​d neighborhoods which have been built in accordance to Islamic geography, an​d traditional cities of the Islamic period, can be a very important an​d strategic source in the extraction of desirable qualities. In this study which is a basic research an​d ultimately can be considered as an applied one, [the researcher] has used a qualitative method to explain the basic an​d primary concepts of the issue an​d then tries to explain an​d define Islamic-Iranian city an​d its structural components through the Islamic-Iranian geography an​d also authentic religious sources , an​d based on them defines the morphology of Islamic-Iranian neighborhood as it comes here:” The Morphology of Islamic-Iranian Neighborhood is a perusal of shape an​d form of physical elements an​d conceptually-geometric tools on the basis of norms an​d qualities extracted from the Holy Quran, Hadiths, an​d Islamic teachings, which has been shaped into solidity through Islamic an​d Iranian geography an​d the qualities derived from them. It is also compatible with Islamic goals. And by this has helped the residents of the cities an​d neighborhoods in realization of three goals; the worship of God, formation an​d fulfillment of the concept of Ummah, an​d the maintenance of the public rights; which leads to ultimately getting close to God an​d divine perfection. This perusal would bring into light the Muslim approach of the citizens”. Finally to deepen the resulting theoretical framework an​d reaching its realization tools, “ Ard Foroushan” neighborhood from the old city of Lar has been selected as a case study sample an​d its qualities have been extracted an​d analyzed according to theoretical framework an​d in the end, a vision an​d framework for morphological designing has been suggested beside a design guiedelines for neighborhood morphology with an Islamic-Iranian approach. Keywords: Morphological Qualities, Islamic-Iranian Morphology, Neighborhood Morphological Norms, Islamic City, “Ard Foroushan” Neighborhood in the Old City of Lar.