17706

17706

معماري و قدرت، چشم‌اندازي تاريخي به تكوين هم‌زمان «معماري معاصر» و «دولت مدرن» در ايران

دكتري

معماري

ارديبهشت 1396

دكتر غلامحسين معماريان - دكتر اصغر محمد مرادي

معماري و شهرسازي

طيِ سراسرِ قرنِ اخير در ايران، ساختمان‌هايِ شاخص به‌مثابهِ ابزارهايي برايِ «تربيتِ جمعيت» از طريقِ «بيانِ تجسّميِ هويتِ ملّي» فهميده شده‌اند؛ همچنين، به‌مثابهِ اُبژه‌هايِ محلِ تأثيرِ يك شخصيتِ فرهنگيِ معاصر به نامِ «معمار» (هم‌ارز با «آرشيتكت») كه در چنين نوعِ ويژه‌اي از «بيان‌گري،» حاملِ نوعي «دانشِ جهانشمول» و دارايِ «تخصص» تلقي مي‌شود. هيچ يك از اين مشخصه‌ها در مناسبت با ابنيه، در «ايرانِ پيشا۔مدرن» مطرح نبود و چنين دركِ معاصري از كارِ ساختمان، تنها ضمنِ به گردش درآمدنِ چرخِ دولتِ مدرن در سرزمين، يعني با گذرِ زمان از ميانه‌هايِ دورانِ قاجار تا استقرارِ سلطنتِ پهلوي، در «ايرانِ عصرِ جديد» حادث شد. پژوهش‌هايِ عمده در حوزه‌يِ مطالعاتِ معماري، اين دگرگونيِ پُر۔اهميت در تاريخِ معماريِ ايران را به قالبِ نوعي «رابطه‌يِ عِلّي» از «قدرت» به سمتِ «معماري» فهم كرده‌اند: يعني ذيلِ «اقداماتِ» مجموعه‌اي از «اراده‌هايِ نو» (از شخصِ رضاشاه گرفته تا معمارانِ ‌تحصيل‌كرده‌يِ فرنگ، يا نهادهايِ تازه۔تأسيسِ‌ دولتي و نيز اجتماعِ‌ نخبگانِ سياسي۔فرهنگي)؛ يا ذيلِ «تأثيراتِ» مجموعه‌اي از «انديشه‌هايِ نو» (نظيرِ مدرنيسم يا ناسيوناليسم) كه تحولاتِ حوزه‌يِ معماري، «بازتابي» از خطورِ آن‌ها به ذهنيتِ جامعه‌يِ ايران تلقي مي‌شود. مسأله‌يِ رساله‌يِ حاضر، نه ابطالِ اين الگوهايِ تبييني بلكه، بسطِ آن‌ها به سطحي پيشيني‌تر است: كوشش در تشريحِ محدودِ يك «منظومه‌يِ متكثّرِ عِلّي» كه هم‌زمان با فرآيندِ تكوينِ «دولتِ مدرن» در ايران و نه در پيِ آن، «انديشه‌ها» و «اراده‌هايِ» نو۔ظهورِ ملازمِ اين فرآيند (يعني نمودهايِ انضماميِ «قدرت») را، به «معماري» معطوف ‌مي‌كرده است. به‌منظورِ رديابيِ مسيرِ حركتِ اين منظومه‌‌يِ عِلّي، رساله‌يِ پيشِ رو در جريانِ نوعي تاريخ‌نگاريِ رو به عقب (از اكنون به سمتِ گذشته)، مجموعه‌يِ متنوعي از اَسنادِ تاريخيِ نشانگرِ «شيوه‌‌‌هايِ فهمِ ابنيه» در ايران را ارزيابي و باز۔تفسير كرده است تا «اراده‌ها» و «انديشه‌ها» را،‌ نه به‌طورِ انتزاعي بلكه، از آن حيثِ كه به‌طورِ ‌تاريخي به ساختمان‌ها عطف مي‌شده‌اند، دريابَد: از متونِ تخصصيِ نشريه‌يِ آرشيتكت (در نيمه‌يِ دومِ دهه‌يِ 1320ش) تا نخستين نوشتار‌هايِ فارسي راجع به «معماري» در ‌معنايِ امروزي از كريمِ طاهرزاده‌يِ بهزاد (در اوايلِ دهه‌يِ 1300ش)؛ به دنبالِ آن، از بازنماييِ ابنيه در نخستين روزنامه‌هايِ رسميِ مصوّرِ ايران (پيش از انقلابِ مشروطه) تا طرزِ منحصر۔‌به۔‌فردِ تصويرگريِ محيطِ مصنوع در ‌نگاره‌هايِ نُسَخِ مصوّرِ فارسي (در دوره‌هايِ صفوي و تيموري). اين ارزيابي‌ها، به‌طورِ ويژه، اهميتِ تاريخيِ عهدِ ناصري را در مسيرِ معاصر شدنِ معماريِ ايران تصريح كرده‌اند؛ عهدي كه ضمنِ بروزِ مجموعه‌اي از تكنيك‌هايِ جديدِ تصويرپردازي در حوزه‌هايِ متداخلِ نقاشي و عكاسي و چاپِ سنگي، همراه با مجموعه‌اي از مؤلفه‌هايِ سياسي۔فرهنگيِ هم‌آيند۔شان، به تحولِ عمده‌اي در «طرزِ ديدنِ ساختمان‌ها» در ايران دامن زد: طيِ ‌آن، بقايايِ نظامِ بصريِ كُهَنِ مينياتورِ ايراني با نوعي نظامِ بصريِ مبتني بر «تجسّم» جايگزين شد كه شالوده‌يِ فهمِ معاصر از معماري را در ايرانِ عصرِ جديد فراهم مي‌‌كرد. اين دگرديسي، از يك سو «چهره‌يابيِ جنينيِ دولتِ مدرن» و از ديگر سو، «رؤيت‌پذير شدنِ فُرمِ معماري به‌مثابهِ كُلّ» را در ايران به يكديگر پيوند داد؛ در نتيجه، تقريباً نيم قرن پيش از معطوف شدنِ واضحِ نخستين «صورت‌بندي‌هايِ زباني» از انديشه‌هايي نظيرِ مدرنيسم يا ناسيوناليسم به ابنيه، ساختمان‌ها را مشخصاً به‌واسطه‌يِ طرزِ ديده‌ شدن‌شان، در مسيرِ بدل شدن به «نمادهايِ تجسّميِ دولت‌۔‌ملت» به حركت در آوَرْد. از اين منظر، مي‌توان گفت كه عهدِ ناصري در مناسبت با تجربه‌يِ معماريِ مدرنيست۔ناسيوناليستِ دورانِ پهلويِ اول و مجموعه‌يِ «اقداماتِ» ملازمِ آن، كه خود برايِ معماريِ معاصرِ ايران حُكمِ يك سر۔مشق را داشته‌، نقشِ پُر۔اهميتي در مقامِ «شرطِ امكان» بازي ‌‌كرده است.

1396/05/04

1/1/1900 12:00:00 AM

Throughout the last century in Iran, iconic buildings have been conceived as apparatuses to educate the public through embodiment of national identity, and too as the affecttees of a contemporary cultural persona called the mēmar (equivalent to the architect), who is considered to be the conveyer of the universal knowledge and expertise regarding this special type of embodiment. None of the above mentioned characteristics was differentiable in relation to buildings in pre-modern Iran and it was only through the consolidation of the modern state’s authority over the land, from the midst of Qajar era to the beginning of the Pahlavi dynasty, that such contemporary perception of the construction work emerged in modern-day Iran. Major researches in the field of architectural studies, have been largely understood this significant transformation in the history of the Iranian architecture, in the form of a causal relationship from power to architecture: as a subset of measures taken by a collection of new wills (from Reza-shah himself to the architects educated in the west, or the newly-established government institutions and also the community of the political-cultural elites); or a subset of the influences resulted from new ideas (such as Modernism or Nationalism), which the transformations in the field of architecture are being considered as a reflection of their occurrence in the mentality of the Iranian society. The intention of this thesis is not to disproof such explanatory approaches, but to expand the scope of the explanation to an a priori level: a quest for a limited description of an intricate causal constellation which, parallel, and not prior, to the genesis of the modern state in Iran, has realigned the newfound wills and ideas (as the concrete manifestations of power) towards architecture. Tracing this causal constellation’s path through time, this dissertation has, by means of a reverse historiography (from present to past), eva​luated and re-interpreted a diverse collection of historical documents, which are indicating the modes of conceiving buildings in Iran, signifying the wills and the ideas not in their abstract but in their historical forms, as they have been attributed to the buildings: from the specialized texts of The Architect journal (in the second half of 1940s) to the first-ever writings in Farsi about architecture in its contemporary sense by Karim Taherzadeh Behzad (in the early 1920s); and next, from the representation of buildings in the first official illustrated newspapers in Iran (before the Constitutional Revolution of 1906) to the unique method of depicting built environment in the paintings of Persian illustrated manuscripts (from the Safavid and the Timurid periods). These eva​luations, in particular, highlight the historical significance of the Naseri era in the contemporizing process of the Iranian architecture. An era during which the rising of a new set of imagery techniques in the overlapping fields of painting, photography and lithography, intersecting with a complex of cultural-political elements, lead to a major shift in the way of seeing buildings in Iran: the remains of the old Iranian-Miniature-based visual order was replaced with an embodiment-based (Tajassomi) visual order which itself created a foundation for the contemporary understanding of architecture in the modern-day Iran. This transformation linked the formation of the modern state (within its embryonic stages) and the visibility of architectural form as a whole in Iran. As a result, almost half a century prior to the clear inclination of the first verbal formulations of the ideas like Modernism or Nationalism towards buildings, they were put in the path of becoming the embodied monuments of the nation-state, particularly due to the ways they were seen. From this point of view, it is safe to say the Naseri era had the significant role of a condition of possibility in regard to the phenomenon of the modernist-nationalist architecture of the first Pahlavi era and its inherent measures which itself have served as an exemplar for the Iranian contemporary architecture.