18811

۱۸۸۱۱

تبيين سازوكارهاي توليد فضاي انحصاري در نواحي ساحلي پيراشهري كرانه جنوبي درياي كاسپين

دكتري تخصصي

شهرسازي

آبان ماه ۱۳۹۶

دكتر رضا خيرالدين - دكتر مصطفي عباس زادگان

پروفسور ژان روئگ

معماري و شهرسازي

از مهم‌ترين دغدغه‌هاي برنامه‌ريزان شهري و منطقه‌اي، تخصيص عادلانۀ فضا به فعاليت‌هاي متنوع است. دخالت عواملِ چندگانه، به پيچيدگيِ كوشش‌هاي برنامه‌ريزي براي برقراريِ توازن ميانِ خواست‌ها و منابع مي‌انجامد. بي‌ترديد، اين امر در زمين‌هاي با ارزشِ محيط طبيعي؛ همچون زمين‌هاي ساحلي، جنگلي، كشاورزي و غيره، اهميتي دوچندان مي‌يابد. زيرا، با افزايشِ مطلوبيتِ محيطي، تقاضا براي استقرارِ فعاليت‌هاي گوناگونِ انساني افزايش يافته و ضمنِ مواجهه با كمبودِ منابعِ با ارزش محيطي، كوشش‌هاي برنامه‌ريزانه با تنش‌هاي بيشتري براي تامينِ خواستِ عمومي از يك سوي و نگهداشتِ ميراثِ طبيعي به جاي مانده از سوي ديگر، رو‌به‌رو مي‌شوند. در اين ميان، زمين‌هاي ساحليِ پيراشهري به دليل امكانِ تداركِ بستر مناسب براي استقرارِ فعاليت‌هاي گوناگون از جمله تأمين معيشت و گذرانِ اوقاتِ فراغت انسان، از جذابيتِ بيشتري برخوردارند و در نتيجه، توجه گروه‌هاي گوناگوني را به سوي خود جلب مي‌كنند كه اين تقاضا غالبأ با تعارض و تضادِ منافع بينِ گروهي همراه است. بروندادِ چالشِ ياد شده، گاه در قالبِ فضاهايي بازنمون مي‌شود كه نشان از غلبۀ حسِ مالكيتِ فردي، در قالب جلوه‌هاي كالبديِ فضاهاي انحصاري دارد. از آنِ خود ساختنِ فضاهاي عمومي-همچون زمين‌هاي ساحلي و يا زمين‌هايِ با ارزشِ ملي- به ويژه در نواحيِ ساحليِ پيراشهري، جرياني است كه هم در كشورهاي بيشتر توسعه يافته و هم در جوامع كمتر توسعه يافته قابل مشاهده است. در شرايطي كه در ظاهرِ امر، اين فرايند در تمامي جوامع يكسان جلوه مي‌كند، در چراييِ زمينه‌ايِ اين پديده اما، سازوكارهاي مولد و محركِ شكل‌دهنده، رفتاريِ متمايز دارند. پرسش‌هاي اصلي در اين پژوهش به چيستيِ گونه‌شناسانۀ فضاهاي انحصاري در نواحي ساحليِ پيراشهريِ مورد مطالعه و نيز به چرايي و چگونگيِ سازوكارهاي شكل‌دهنده به آن‌ها تاكيد دارند. بر اين اساس، نوشتار حاضر كه پژوهشي بنيادي است، از نظر نوعِ هدف، پژوهشي اكتشافي و توصيفي-به تناسبِ پرسشِ چيستي- و نيز پژوهشيِ تبييني و انتقادي –به تناسبِ پرسشِ چرايي- به شمار مي‌رود. نگارنده با اختيارِ رويكرد فلسفيِ تفسيرباوري انتقادي و با بكارگيريِ رويكردِ كيفيِ روش‌شناسي كوشيده است تا به پرسش‌هاي پژوهش پاسخ دهد. در اين راستا، راهبرد موردكاوي و روشِ تحليلِ اسنادي براي پرسشِ چيستي، و راهبرد و روشِ نظريۀ زمينه‌ايِ ساخت‌باور براي پرسشِ چرايي، اختيار شد. بروندادِ كاربستِ روش‌ها و فنونِ گردآوري و تحليلِ داده در اين پژوهش، نشان داده است كه فضاهاي انحصاريِ پيراشهري در محدودۀ مورد مطالعه در دو دستۀ كلان، فضاهاي شكل‌گرفته با قدرتِ اقتصادي و فضاهاي شكل‌گرفته با قدرتِ سياسي گونه‌بندي مي‌شوند. در شرايطي كه گفتمانِ غالب، بر كنش‌گريِ بخش خصوصي در اختصاصي كردنِ بهره‌مندي از اموال عمومي دلالت دارد، برونداد اين پژوهش، نوع ديگري از فضاي انحصاري را مشخص كرده‌است كه با پشتيبانيِ قدرتِ سياسي، توسط كنش‌گران بخش عمومي ظهور يافته‌اند. هم‌چنين، تحليلِ چراييِ ظهورِ اين فضاها با بكارگيريِ فنونِ كدگذاري، تحليل يادداشت‌ها، تحليل ِشرايط (نقشۀ شرايط و نقشۀ دنيايِ اجتماعي) نشان از نقشِ شش انگاشتِ كليدي شاملِ "كاستي در چارچوبِ نهاديِ رسمي"، "تعارضِ قدرت"، "اقتصادِ سياسيِ غيرمولد"،" فرهنگِ پشتيبانِ انحصار"، "ساختارِ فضايي مولد انباشتِ بهره"، "بهره‌جويي توده‌اي" در سازوكارهاي شكل‌گيري فضاي انحصاري در نواحي ساحليِ پيراشهريِ مورد مطالعه دارد. هريك از اين انگاشت‌ها كه به عنوانِ كدهاي گزينشي در فرايندِ تحليل معرفي شده‌اند شامل كدهاي كانوني‌اي هستند كه شالودۀ ظهورِ اين انگاشت را تشكيل مي‌دهند. با مقايسۀ پيوستۀ اين كدها، شرايطِ زمينه‌اي و لايه‌هاي ناآشكارِ موثر بر شكل‌گيري آن‌ها، روابط و ميان‌كنش ميانِ آن‌ها تبيين شد. به طوري كه اقتصادِ سياسيِ غيرمولد و ساختارِ فضاييِ مولد انباشتِ بهره شرايطِ ساختاري و تعارض قدرت و فرهنگِ پشتيبانِ انحصاري كردنِ فضا شرايط زمينه‌اي را براي شكل‌گيري فضاهاي انحصاري پيراشهري تدارك مي‌بينند. در اين بستر، كاستي در چارچوب‌هاي نهاديِ رسمي-سامانۀ هدايت، مهار و پايشِ تحولاتِ فضاييِ پيراشهري-دليل اصليِ ظهور اين نوع فضا است كه در واكنشِ به آن، بهره‌جوئي توده‌اي با كنش‌گريِ گروه‌هاي غيررسمي در بازارِمستغلاتِ انحصاري پيراشهري به وقوع مي‌پيوندد. بروندادِ اين شرايط، ويران‌گري محيطي است كه از پيامدهاي انحصاري شدنِ فضاي پيراشهري است كه در قالبِ جدائي‌گزينيِ فضايي، افتِ كيفيتِ فضايي درون‌شهري، تخريبِ منابع و چشم‌اندازهاي طبيعي و غيره بازنمون مي‌شود. واژگانِ كليدي: فضا، فضاي انحصاري، نواحي ساحلي پيراشهري، كرانۀ جنوبي درياي كاسپين

1397/02/19

11/15/2017 12:00:00 AM

One of the most challenging issues in urban and regional planning debates is the proper distribution of space for human activities. There are multiple factors effecting the balance between needs and resources which increase the complexity of planning systems. Doubtless, this challenge would be more serious in invaluable natural environments such as coastal lands, agricultural lands, forests and etc. Coastal pre-urban lands throughout the world are the settings for protracted conflicts between public and private control of access to the shoreline. Shoreline tends to be very attractive and brings together conflicting interests among various actors. On the one hand, landowners refer to private property rules to make shoreline exclusive spaces with strongly restricted access to the public. On the other hand, due to public pressure or due to coastal resources in need for environmental protection, public bodies are increasingly using planning systems for mitigating shoreline privatization mechanisms. In this case the physical output could be the increasing trend in the creation of exclusive spaces in coastal pre-urban areas, representing the hegemony of being excluded, individual use of public spaces and spatial segregation as well. This trend is now common in both more and less developed countries. While the physical forms of exclusiveness of pre-urban lands might be the same in all these societies, there are some critical differences in the roots, institutional and structural mechanisms, evoking the privatization of public areas. There are two main questions, conducting the procedural elements of this research. First consider the categories of exclusive spaces in the coastal pre urban areas in the southern part of the Caspian Sea, and the second is dealing with the mechanisms, structures and contexts supporting the creation of these privatized spaces. In this case this research is the kind of exploratory and descriptive research regarding the first question, and also the kind of critical and explanation research in related to the second question. The author attempted to find the answers with applying the qualitative research approach, with the case study strategy and the documentary analysis method for the first question and the constructivist grounded theory for the second one as the main subject of this research. The outputs of analysis showed that there are two main categories of exclusive spaces in the case study. Privatized public spaces supporting either with the political power or economic one. The physical representations of the first category are the private gated communities as well as commercial complexes built by the wealthy groups of the society, excluding the public access either with the physical barriers such as walls, fences and gates or with the nonphysical elements, with are invisible and symbolic for preventing the entrance of mostly poor people. the second category includes the governmental and state’s gated communities, built for the exclusive use of governmental clients and their families. The outputs of the analysis techniques such as coding system, memo-writing, situational analysis, social world map and etc, represents the key role of six main concepts in the creation of exclusive spaces in coastal pre-urban areas in the case study, including Deficiencies of formal institutional framework, power conflict, non-productive political economy, multiplier rentier processes. Each of these selective codes, contains their related focused codes which is shaped on the basis of open coding processes and researcher’s analysis. The axial coding system shapes the main hypothesizes with clarifying the relations and interactions of different focused codes. Constant Comparison of codes, quotations, memos, socio-economical and historical contexts prepared the logical basis for the understanding of this interactions. In this sense, the non-productive political economy and the rentier spatial structures are the structural situations, the power conflicts and collective cultural contexts supporting the privatized spaces, are the contextual situations for the creation of exclusive spaces in coastal pre-urban areas. The insufficient formal institutional structure is also the causal situation for this phenomenon which leads to the multiplier rent the case that the middle classes as well as the lower levels of the society join the trends of rentier real estate market. the consequence of this trend is environmental and spatial demolishes representing with the demolishes of coastal lands, socio-spatial segregation and the insufficient function of regional spatial activities. Keywords: space, exclusive space, coastal pre-urban areas, middle shoreline of Caspian Sea