19511

۱۹۵۱۱

توسعه نظريه مشاركت مردم در محيط برنامه‌ريزي شهري ايران

دكتري

شهرسازي

۱۳۹۰

۱۳۹۷/۰۱/۲۸

دكتر سيد عبدالهادي دانشپور - دكتر مصطفي بهزادفر

دكتر ناصر برك‌پور - دكتر حميدرضا خانكه

معماري و شهرسازي

چكيده نتايج مثبت پيوستن مردم به فرايند برنامه‌ريزي شهري، انكارناپذير است. در سال‌هاي اخير موضوع مشاركت مردم در برنامه‌ريزي در اغلب كشورها مورد توجه قرار گرفته و سعي شده است امكان مشاركت مردم در سطوح گوناگون برنامه‌ريزي فراهم شود. اما زماني كه تلاش مي‌شود مفهومي كه به تدريج و هماهنگ با ساختارهاي محيط برنامه‌ريزي كشورهاي غربي شكل گرفته است، در ساير كشورها و بدون توجه به ويژگي‌هاي محيط‌هاي برنامه‌ريزي اين جوامع - به همراه انبوهي از مشكلات نظير فقر، شهرنشيني سريع، ناكارآمدي در ارائه خدمات و ضعف‌هاي زيرساختي و نهادي و جز آن - به كار گرفته شود، اغلب موفقيت‌هاي قابل توجهي حاصل نمي‌شود. اين در حالي است كه از جنبه نظري، بيشتر پژوهش‌هاي انجام‌شده درزمينة مشاركت مردم در محيط برنامه‌ريزي ايران مبتني بر رويكردهاي اثبات‌گرايانه و سنجش نظريات موجود و هدف آن‌ها بيشتر تعيين سهم متغيرهاي شناسايي‌شده از مشاركت مردم بوده است. بخش ديگري از پژوهش‌ها نيز با رويكردي پيامدنگر به سنجش اثرات فرايند‌هاي مشاركتي معطوف بوده‌اند. تلاش اين پژوهش‌ها براي مديريت پديده پيچيده و ذهني مشاركت از طريق تقليل آن به اعداد و ارقام و محدود كردن آن در ساختار نظريه‌هاي موجود، بدون توجه به ساختارهاي محيط برنامه‌ريزي، به فهمي متناقض و آميخته با كژانگاشت‌ها و ابهام‌هاي بسيار از مفهوم مشاركت و اثربخشي آن در محيط برنامه‌ريزي شهري ايران منجرشده است. از جنبه عملي نيز به دليل ماهيت اين پديده و تجربه و ادراك متفاوت از آن در ساختارهاي مختلف، اقدام‌هاي عملياتي سال‌هاي اخير بر مبناي نظريه‌ها، مدل‌ها و تجربه‌هاي ساير كشورها و نيز با تكيه بيش از اندازه بر فنون مشاركت و تأكيد صرف بر شرايط عيني متأثر از ساختارهاي رسمي محيط برنامه‌ريزي، نه تنها به كاهش شكاف ميان نظريه و عمل مشاركت نيانجاميده، بلكه منجر به افتادن در دور باطل و چرخه معيوب مشاركت در عمل شده است. نتايج اين تلاش‌ها هم در بُعد عملي و هم نظري، بيش از پيش نياز به يك نظريه پايه در اين حوزه را با توجه به مختصات كنوني محيط برنامه‌ريزي و تأكيد همزمان بر ساختارهاي رسمي و غيررسمي اين محيط مشخص مي‌كند. بنابراين هدف اين رساله ارائه نظريه‌اي‌ براي فهم جايگاه مردم و برنامه‌ريزان در فرايند‌هاي مشاركت مردمي در محيط برنامه‌ريزي شهري ايران است. اين پژوهش در دسته پارادايم تفسيرگرايي قرار مي‌گيرد و و از جنبه شناخت‌شناسي تأكيد آن بر كُنش و تعامل پژوهشگر با موردِ پژوهش و حداقل فاصله عيني با مشاركت‌كنندگانِ پژوهش بوده است. با توجه به ماهيت پديده موردمطالعه و هدف پژوهش، روش‌شناسي اين پژوهش نظريه زمينه‌اي انتخاب و به‌منظور جمع‌آوري داده‌هاي پژوهش از مصاحبه‌هاي عميقِ بدونِ ساختار استفاده شده است. انتخاب مشاركت‌كنندگان در اين پژوهش هدفمند و در راستاي توسعه مفاهيم تا دست‌يابي به اشباع نظري بوده‌ است. در اين پژوهش ۲۲ مصاحبه فردي و دو مصاحبه گروهي با مردم و برنامه‌ريزاني صورت گرفته است كه تجربه مشاركت در فرايندهاي برنامه‌ريزي شهري را داشته‌اند. در فرايند پژوهش و با رسيدن به درك تعاملي بودن مفهوم مشاركت و به منظور توسعه مفاهيم، از شيوه مشاهده نيز بهره گرفته شده است. يافته‌هاي اين پژوهش بيانگر آن است كه مهم‌ترين‌ مفهوم در حوزه تجربه و ادراك برنامه‌ريزان و مردم از مشاركت، مفهوم توامان مشاركت‌گريزي مردم و برنامه‌ريزان است كه با مفهوم مشاركت‌گريزي طرح‌شده در در نظريه‌هاي پيشين در حوزه علوم‌ اجتماعي متفاوت است. مشاركت مردم در محيط برنامه‌ريزي شهري كشور در زمينه‌اي از شرايط محدودكننده اتفاق مي‌افتد. دولتِ مشاركت‌گريز و سايه قدرت بر نظام برنامه‌ريزي شرايط كلاني هستند كه با تأثير بر ساختارهاي رسميِ محيطِ درونيِ برنامه‌ريزي منجر به تشديد پديده مشاركت‌گريزي شده‌اند. در كنار اين عوامل ساختاري كلان، ويژگي‌ها و ماهيت فرايند مشاركت نيز تأثيري خودمحدودكننده بر فرايندهاي مشاركت مردمي در محيط برنامه‌ريزي داشته‌ است. علاوه بر عواملي كه مي‌توان گفت از محيطِ بيرون، مشاركت مردم را محدود كرده‌اند، بازدارندگيِ درونيِ مشاركت در مردم و برنامه‌ريزان و بازدارندگيِ اقدامِ عملي، موانع بازدارندة مشاركت با محوريت فرد هستند كه در برهم‌كُنش با يكديگر و شرايط ساختاري منجر به سلطه منفعت‌گرايي فردي بر منفعت‌گرايي جمعي شده و مجموعه آن‌ها تأثيري فزاينده بر مشاركت‌گريزي مردم و برنامه‌ريزان داشته‌اند. اين شرايط محدودكننده منجر به كُنش و برهم‌كُنش دوگانه‌اي از بهره‌جويي ابزاري از مشاركت و خودتسكينيِ موقت برنامه‌ريزان و يك جريان ضعيف و در حال شكل‌گيري از خودانگيزيِ برنامه‌ريزان براي مشاركت‌جويي شده است كه پيامد آن تضعيف مشاركت در چرخه معيوب عمل بوده كه بر نتايج مثبتِ جريانِ مغلوبِ مشاركت‌جوييِ برنامه‌ريزان نيز سايه افكنده است. نتايج اين پژوهش نشان مي‌دهد كه چگونه مشاركت در ساختارهاي رسمي محدودكنندة مشاركت در محيط برنامه‌ريزي، توسط كُنش و نگرش مردم و برنامه‌ريزان نيز محدود و در نتيجه آن شكاف ميان نظريه و عمل مشاركت عميق‌تر مي‌شود. كليت و ساختار نظريه زمينه‌اي اين رساله به ساختار نظريه‌هاي ارائه شده در حوزه فرهنگ برنامه‌ريزي در سال‌هاي اخير نزديك‌ و بيشترين تأكيد آن بر بُعد عمل برنامه‌ريزي است. آن‌چه اين نظريه را از نظريه‌هاي مشابه آن متمايز مي‌كند، تأكيد همزمان بر ساختار (نيروهاي بيروني) و عامليت (انگيزه‌هاي دروني) در جامعه از يك سو و ديدگاه‌هاي كلان در مقابل ديدگاه‌هاي خُرد از سوي ديگر در زمينه تحليل محيط تأثيرگذار بر فرايندهاي مشاركتي در برنامه‌ريزي است. در حالي كه در نظريه‌ها و پژوهش‌هاي پيشين در حوزه مشاركت كمتر به بُعد عمل برنامه‌ريزي (ديدگاه خُرد) و تأثيرگذاري كنش و نگرش برنامه‌ريزان و مردم بر ساختارهاي مؤثر بر فرايندهاي مشاركت مردم در برنامه‌ريزي شهري پرداخته شده است. در نهايت اين پژوهش با شناخت عميقي كه از مؤلفه‌هاي محيط برنامه‌ريزي مشاركتي و ارتباط ميان آن‌ها ارائه مي‌دهد، مي‌تواند حوزه‌هاي نيازمند ‌مداخله را براي نزديك كردن نظريه مشاركت به عمل، با توجه به شرايطِ كنونيِ محيطِ برنامه‌ريزي شهري كشور مشخص‌كند. واژه‌هاي كليدي: مشاركت مردمي، محيط برنامه‌ريزي شهري، مشاركت‌گريزي مردم، مشاركت‌گريزي برنامه‌ريزان، نظريه زمينه‌اي

1397/07/24

Developing Theory of Public Participation in the Iran’s Environment of Urban Planning

10/16/2018 12:00:00 AM

Abstract Positive consequences of citizen participation in planning process are irrefutable. Over the last few years, most countries have been considering citizen participation in planning, as they attempt to provide the grounds for public participation at different levels of planning and decision making. While the concept of public participation has been developed in a piecemeal fashion in developed countries and while it is the line with their social, economic, political and cultural structure, its application to developing countries with numerous planning-related problems (e.g. poverty, rapid urban development, inefficiencies in service provision, infrastructure and institutional frailty, etc.) without due consideration to the characteristics of their planning environments, could not achieve much significant success. From a theoretical point of view, most of the research noticing to public participation in the urban planning environment of Iran, have adopted the positivist approach to evaluate the existing theories and have aimed to determine the Importance of known variables and their impacts on public participation. In the other part of these research have been tried to evaluate the consequences of participatory processes. These research attempt to deal with this complicated and abstract phenomenon through shrinking it to numbers and figures within the framework of existing theories, without considering the characteristics of planning environment. Accordingly, there is a contradicting understanding that is riddled with misunderstandings and ambiguity about the concept of participation and its effectiveness in the urban planning environment of Iran. From an empirical point of view, due to the essence of this phenomenon and the variety of its understanding and practice in different structures, the contemporary experiments that are based on the theories, models and experiences of other countries, over-reliance on the techniques of participation and merely emphasized on objective conditions of the formal structure of planning environment, not only have not decreased the gap between theory and practice, but also have resulted in practice in trapping participation into a vicious and faulty cycle. The results of these attempts in theory and practice, reveal the necessity of a basic theory which accounts for the characteristics of the planning environment, while considering the formal and informal structures simultaneously. Therefore, the aim of this thesis is to put forward a basic theory to understand the position of people and planners in the participation process within the urban planning environment of Iran. This research can be categorized within interpretive paradigm. Epistemologically it emphasizes on the interaction between the researcher and the case study and the closest possible objective distance. Considering the essence of the phenomenon of the study, this research uses grounded theory methodology. Data gathering has been done using in-depth unstructured interviews. Choosing the participants (interviewees) have been targeted towards developing the concepts and continued until theoretical saturation. 22 individual in-depth interviews and 2 group interviews have been conducted with planners and people who had experience in participation. Being aware of the interactive characteristic of the concept of participation, during the procedure of the study in order to develop the concepts further, some field surveys have been conducted as well. The findings of the study demonstrate that the most important concept in understanding and practicing of participation for the people and the planners, simultaneously, is “refusal to participation”, which is a different concept than the concept of refusal argued in former theories in the field of social sciences. Public participation in the planning environment of Iran takes place in a context of existing restricting forces. The refusal of the government to participation and the shadow of power on the planning system are the macro conditions affecting the formal structures of the internal planning environment, resulting in intensification of the refusal to participation. Along with these macro-structural conditions, the essence and characteristics of the participation process have had self-limiting effects on public participation in the planning environment. In addition to factors limiting public participation from the external environment, internal deterrence between people and planners and practical deterrence, are the individualistic barriers of participation. The interaction between the internal and external structural factors has resulted in the prevalence of pursuing individual interests over collective interests, and increasing the refusal to participation between planners and people. These limiting conditions lead to a dichotomy of action and interaction between the misuse of participation and self- placation and temporary strategies and self-motivating actions of planners trying to promote participation. All resulted in trapping of participation in a flawed cycle of action that overshadowed the current positive yet inferior achievement of promoting participation in planning environment. The results of this research disclose how participation in the restricting formal structures of planning environment has been limited more by the action and attitude of planners and people, resulting in widening of the gap between theory and practice. The overall structure of the grounded theory in this thesis is close to the structure of contemporary theories in the field of planning culture and specifically emphasizes on the practical aspect of planning. What makes different this theory from others is on both the simultaneous emphasis on structure (external forces) and agency (internal motivations) in the society, and the consideration of macro versus micro perspectives noticing the analysis of effective environment in participatory processes in urban planning. Whereas in the previous studies and theories, not enough attention is paid to the practical aspect of planning (micro perspective) and the effects of the actions and attitude of people and planners on the structures that influence participatory processes in urban planning. Finally, achieving an in-depth understanding of components of the participatory planning environment, this research, that has considered the current conditions of the planning environment of the country, can underscore the areas requiring intervention to fill the gap between theory and practice in participation. Keywords: public participation, urban planning environment, people’s refusal to participation, planners’ refusal to participation, grounded theory