28556

بازشناسى و طرح حفاظت و احياء مجموعه باغ خان شوشتر با رويكرد حفظ يكپارچگى تاريخي

كارشناسي ارشد

مرمت و احياي ابنيه و بافت‌هاي تاريخي- حفاظت و مرمت ميراث معماري

1399

1402/04/05

دكتر غلامحسين معماريان، دكتر آويده كامراني

دكتر سجاد مؤذن

مهندسي معماري و شهرسازي

مجموعه باغ خان شوشتر در دوران سلطنت قاجاريان و توسط ميرزا اسدالله خان مرعشي احداث شده است. اين باغ امروزه داراي بخش‌هاي؛ باغ خان پايين، باغ خان بالا، ساباط ورودي، بقاياي زورخانه و حمام و نمازخانه است. باغ خان در فرم كلي، شيوه كاشت و مسيرهاي ارتباطي درون باغ‌، گونه‌اي از باغ‌هاي غيررسمي و داراي ساختاري غيرهندسي و نامنظم است. خطوط اصلي باغ را رودخانه و صخره‌ كناري دره گرگر شكل داده است و درختان بلند خرما، انجير، ليمو ترش، مركبات، موز و گل‌هاي گوناگون و گياهان متعدد، تعاملي هماهنگ با شرايط اقليمي و طبيعي را نمايش مي‌دهد. بدين ترتيب اجزاي طبيعي باغ و نياز‌هاي آنان در جهت استفاده بهينه از زمين و مثمر بودن هميشگي باغ از عوامل اصلي ادامه حيات باغ در طول تاريخ است. اين تعامل با طبيعت چه از منظر فرم‌دهي به باغ و چه از ديدگاه بهره‌برداري اقتصادي از ثمرات درختان، دركنار ايجاد منظري منحصر به فرد و زيبا در شهر شوشتر، در حافظه جمعي مردم شوشتر و در عكس‌هاي تاريخي به جاي مانده از گذشته نيز ديده مي‌شود. در كنار اين ويژگي‌ها باغ خان شوشتر از سيستم آبرساني شهر شوشتر با سابقه‌ي تاريخي آن و قنات‌هاي رودخانه‌اي نيز بهره مي‌برد. اين قنات‌ها آب را از محوطه آبشار‌ها و پس از گذر از زير بافت تاريخي شهر به باغ خان مي‌رساند. همچنين وجود آثار تاريخي معماري در بالادست باغ خان و شوادان‌هاي گشوده شده به سمت رودخانه گرگر در برخي از اين خانه‌هاي تاريخي از جمله ويژگي‌هاي حائز اهميت اين محوطه است. اين مجموعه در ميان باغ‌هاي تاريخي ايران با گستره‌اي از ويژگي‌هايي چون، باغ با طرح غيررسمي، ساباط دو طبقه با چند كاربري، ايجاد معماري در دل صخره، معماري ويژه‌ي لبه‌ي جداره دره گرگر، سيستم آبرساني ويژه، درختان متنوع مثمر و با قدمت، هماهنگي ذاتي با اقليم و جزئيات فن شناسي باغ و بناها همگي حاكي از منحصر به فرد بودن اين اثر تاريخي شهر شوشتر است. بازشناسي نظام‌هاي تشكيل دهنده باغ و ارائه طرح حفاظت و احياء اين مجموعه با تأكيد بر حفظ ويژگي‌ها و ارزش‌هاي ميراثي، رعايت اصل حداقل مداخله با در نظر داشتن ماهيت ابتدايي باغ، ساماندهي، توجه به نيازهاي اثر و حفظ يكپارچگي تاريخي آن از اهداف اين پايان‌نامه است. با توجه به محدوديت منابع مكتوب در شناخت شرايط كالبدي باغ در ادوار گوناگون، عكس‌هاي هوايي سال‌هاي 1335، 1343، 1357، 1380 و 1402 و مستندنگاري ميداني به منظور شناخت خطوط اصلي باغ، مسيرهاي حركتي و تغييرات بافت در همسايگي باغ مورد بررسي قرار گرفته است. پس از مشخص‌شدن موضوع و اهداف، سه پرسش پژوهش آشكار شد؛ 1. مباني نظري و فرآيند مداخله در جهت حفاظت از باغ‌هاي تاريخي چيست؟؛ 2. دلايل شكل‌گيري باغ خان چه بوده و ارتباطات عناصر گوناگون محيط پيرامون با باغ چگونه است؟؛ 3. نظام‌هاي باغ ايراني و عناصر آن در مجموعه باغ خان به چه شكل است و چه راهكاري براي حفاظت از آنان وجود دارد؟ در نتيجه پژوهش‌ها و مستندنگاري‌هاي انجام گرفته و با بررسي منابع مكتوب مرتبط با حفاظت از باغ‌هاي تاريخي و با در نظر داشتن آراي پژوهشگران ايراني و تجارب كشور انگلستان در زمينه حفاظت از باغ‌هاي تاريخي، فرآيند بازشناسي و حفاظت مشخص گرديد و عناصر تشكيل‌دهنده باغ خان، ارزش‌هاي ميراثي آن عناصر و ارتباط آنان با يكديگر آشكار شد. در اين پايان نامه؛ به مباني نظري مختص به حفاظت از باغ‌هاي تاريخي توجه شده و شناخت، آسيب‌شناسي، درمان و طرح حفاظت و احياء در شكل نقشه‌ها و راهكارهاي فني و با توجه به رويكرد مداخله بر مبناي حفظ يكپارچگي تاريخي ارائه شده است. رويكرد حفاظت از اين اثر در اين پايان‌نامه در جهت ساماندهي، حفظ روح تاريخي باغ، حفظ ويژگي‌هاي معماري منظر، توجه به نيازهاي آبرساني، استحكام بخشي جداره تاريخي آثار معماري بالادست باغ و بافت مصالح و زنگار آنان است. پيوند و كاركرد صحيح اين عناصر، نيازمند تخصص‌هاي گوناگون و راهكاري است كه بدون مداخله گسترده و با حساسيتهاي لازم، نياز‌هاي ابتدايي و حياتي باغ را تأمين كرده و قبل از هرگونه تغيير شكل باغ و يا اختصاص كاربري‌ نامتجانس به آن، به ادامه حيات و مراقبت از آن بيانجامد.

1402/05/02

Recognition and Conservation of Baq-e Khan in Shooshtar with an Emphasis on Maintaining the Historical Integration

6/25/2024 12:00:00 AM

Baq-e Khan complex (Khan Garden) was established in Shushtar during the Qajar dynasty by Mirza Asadullah Khan Mar'ashi. Today, the garden consists of several sections, including the Lower Khan Garden (Baq-e Khan Paeen), Upper Khan Garden (Baq-e Khan Bala), entrance gate (Sabat), remnants of a Zourkhaneh (traditional gymnasium), bathhouse, and prayer hall. In its overall form, planting style, and internal pathways, Khan Garden represents a type of informal garden with an irregular and non-geometric structure. The main lines of the garden are formed by the adjacent Gargar River and cliffs, while tall palm trees, fig trees, orange and citrus fruit trees, bananas, various flowers, and diverse plants demonstrate an interactive harmony with the climatic and natural conditions. Thus, the natural elements of the garden and their needs for optimal land use and perpetual productivity have been essential factors in the garden's survival throughout history. This interaction with nature, both in terms of shaping the garden and economically benefiting from the tree's fruits, is evident in the collective memory of Shushtar's people and historical photographs. Additionally, the Shushtar Khan Garden benefits from the water supply system of Shushtar, including its historical background and the river canals. These canals convey water from the waterfall area and, after passing through the historical fabric of the city, reach the Khan Garden. Moreover, the presence of architectural historical monuments in the upper part of the Khan Garden and the open water channels towards the Gargar River are among the significant features of this area. Among the historical gardens of Iran, this complex stands out with its various characteristics such as an informal garden layout, a two-story Sabat Gate with multiple uses, the creation of architecture within the rock, unique wall architecture along the Gargar Valley, a specialized water supply system, old and fruitful trees, inherent adaptation to the climate, and technological details of the garden and structures. Recognizing the constituent systems of the garden and presenting a conservation and restoration plan for this complex, emphasizing the preservation of heritage values and minimizing interventions while considering the garden's original nature, organization, addressing the needs of the site, and preserving its historical integrity are the objectives of this thesis. Due to limited written resources about the physical conditions of the garden in various eras, aerial photographs from 1335, 1343, 1357, 1380, and 1402 were used, along with documentation, to identify the main lines of the garden, pathways, and changes in the surrounding fabric. After conducting the research and documentation, and examining relevant written sources on the preservation of historical gardens, taking into account Iranian researchers' views and the experiences of the United Kingdom in preserving historical gardens, the process of identification and preservation of the Khan Garden and its constituent elements, their heritage values, and their relationships with each other became evident. This thesis focuses on the theoretical foundations specific to the preservation of historical gardens, understanding, damage assessment, treatment, and conservation and restoration plans presented in the form of maps and technical solutions based on an intervention approach aimed at preserving historical integrity. The conservation approach presented in this thesis aims to organize and preserve the historical spirit of the garden, protect its architectural landscape features, address water supply needs, reinforce the historical walls of the upper architectural works, and the fabric and decorations. Proper integration and functioning of these elements require various expertise and strategies that, without extensive interventions and with necessary sensitivities, meet the garden's basic and vital needs and focus on its continued existence and care before any changes in form or disharmonious reuse are implemented.

شوشتر , باغ تاريخي , باغ خان , مباني نظري , باغ غيررسمي , قنات هاي رودخانه اي

shushtar , historical garden , baq-e khan , theoretical foundation , informal garden , river qanat

siavash mirfattahi

Dr. Gholamhosein memarian, Dr. avideh kamrani