31775

قابليت‌هاي ادراكي اجحاف شده در دالان‌هاي كنشگر منظر خيابان با هدف خلق كيفيت ترميمي (مورد پژوهي: خيابان انقلاب تهران)

دكتري تخصصي (PhD)

مهندسي معماري

1399

1403/9/24

مهدي خاك زند - محسن فيضي

مينو قره بگلو

مهندسي معماري و شهرسازي

مناظر پرتراكم شهري، بدليل تعدد وسايل نقيله، حجم گسترده كاربران، انبوه تابلوهاي تبليغاتي، ساختمان‌هاي بلندمرتبه، سبب احساس فشار رواني مضاعف براي كاربر مي‌گردد. اين احساس نوعي استرس پنهان ايجاد مي‌كند. از آنجا كه اين نوع ادراك، اخلال‌كننده فرايند بازيابي ذهني كاربر مي‌شود، ضرورت بررسي آن وجود دارد. در رساله حاضر، اين نوع از ادراك، تحت عنوان اجحاف ادراك شده معرفي مي‌گردد. اين نوشتار به عنوان نخستين مطالعه بررسي اجحاف ادراك شده در دالان‌هاي كنشگر منظر خيابان انقلاب تهران با هدف پاسخگويي به سوال اصلي: "اصول راهبردي جهت بكارگيري قابليت‌هاي ادراكي اجحاف در دالان‌هاي كنشگر منظر خيابان با هدف خلق كيفيت ترميمي كدام است؟"، با بهره‌گيري از رويكرد تجربي، نگاشته شده است. در اين راستا، ابتدا ادبيات تحقيق از طريق مرور سيستماتيك و تحليل محتوا متون مورد واكاوي قرار گرفت. بررسي صورت گرفته به استخراج شاخص‌هاي موثر بر اجحاف ادراك شده در دالان‌هاي كنشگر منظر خيابان انجاميد. مولفه‌ها در سه دسته اصلي شامل عوامل محيطي، تعامل انسان-محيط، و مولفه‌هاي انساني طبقه‌بندي گرديد. هر يك از مولفه‌هاي اصلي، داراي مولفه و زيرمولفههاي مجزا بودند. در مرحله دوم، به منظور تعيين تاثيرگذارترين شاخص‌ها، دو مرحله انجام گرديد. بر اين اساس، ده متخصص با پاسخگويي به پرسشنامه بهترين-بدترين، به رتبه‌بندي عوامل پرداختند.داده‌هاي اين بخش توسط نرم‌افزار R تحليل گرديد. سپس با تكيه بر نتايج اين مرحله، 238 شهروند از طريق پرسشنامه تحليل توامان، تاثيرگذاري مولفه‌ها را رتبه‌بندي نمودند. مبتني بر اين نتايج، هفت محيط مستقل در محيط واقعيت مجازي (VR) شبيه‌سازي شد. 31 شركت‌كننده، دو محيط را بطور تصادفي تجربه كردند. در حين تجربه محيط، دستگاه EMOTIV امواج مغزي كاربران را در پنج باند و چهارده كانال ثبت نمود. پس از هر بار تجربه، به سه پرسشنامه شامل ادراك بازيابي توجه، استرس مقياس DASS، و مقياس افتراق معنايي جهت سنجش متغيير مستقل، پاسخ داده شد. داده‌هاي امواج مغزي در نرم‌افزار MATLAB، و داده‌هاي پرسشنامه توسط نرم‌افزار SPSS مورد تحليل قرار گرفت. تحليل نتايج نشان مي‌دهد كه عوامل مختلفي از جمله منظر سبز، ادراك امنيت و ايمني، آلودگي‌هاي محيطي، و چيدمان فضايي، از طريق روابط پيچيده‌اي بر اجحاف ادراك‌شده تأثير مي‌گذارند. منظر سبز و امنيت، با كاهش استرس و افزايش حس آرامش، نقش كاهنده‌اي دارند، درحالي‌كه عواملي نظير آلودگي بصري، از طريق ايجاد فشار رواني و آشفتگي ذهني، ادراك اجحاف شده را تشديد مي‌كنند. اين روابط نشان مي‌دهد كه اثرگذاري هر عامل به نحوه تعامل آن با ديگر عناصر محيطي وابسته است. همچنين بهبود يك مولفه مي‌تواند اثرات منفي مولفه‌هاي ديگر را تعديل كند. چارچوب ارائه‌شده در اين پژوهش، بر اهميت يك رويكرد تلفيقي تأكيد دارد كه نه‌تنها ديدگاه متخصصين و كاربران را در طراحي شهري تلفيق مي‌كند، بلكه با تكيه بر اصول روان‌شناختي و اجتماعي، امكان كاهش اجحاف و خلق محيط‌هاي ترميمي با كيفيت رواني بهتر را فراهم مي‌آورد.

1403/10/09

Perceptual Capabilities Oppressed in Streetscapes to Enhance Restorative Quality (Case study: Enghelab Street, Tehran)

12/14/2025 12:00:00 AM

Urbanscapes, due to the abundance of vehicles, a vast number of users, a multitude of advertising billboards, and high-rise buildings, cause users to experience additional psychological pressure. This feeling creates a kind of hidden stress. Since this type of disruptive perception hinders the user's mental restoration process, it is necessary to investigate it. In this dissertation, this type of perception is introduced as "perceived oppressiveness." This thesis, as the first study to examine perceived oppressiveness in the active corridors of urban streetscapes, aims to answer the main question: "What are the strategic principles for employing the perceptual capabilities of oppressiveness in the active corridors of urban streetscapes with the goal of creating restorative quality?" It is written using an empirical approach. In this regard, the research literature was initially scrutinized through a systematic review and content analysis. This examination led to the extraction of indicators influencing perceived oppressiveness within street-level actor corridors. The identified components were categorized into three main groups: environmental factors, human-environment interaction, and human factors. Each of the primary components was further divided into sub-components. In the second phase, a two-step process was employed to determine the most influential indicators. Experts ranked the factors by responding to a best-worst method questionnaire. The data from this phase was analyzed using R software. Subsequently, based on these results, 238 citizens ranked the impact of the components through a choice-based conjoint questionnaire. Based on these findings, seven independent environments were simulated in a virtual reality environment. Thirty-one participants, each randomly experiencing two environments, had their brain waves recorded in five bands and fourteen channels using an EMOTIV device during their experiences. After each experience, participants completed three questionnaires measuring attention restoration, stress (DASS scale), and semantic differential scale. Brainwave data was analyzed using MATLAB software, while questionnaire data was analyzed using SPSS. The analysis of results indicates that various factors, including greenscape, perceived security and safety, environmental pollution, and spatial arrangement, exert complex influences on perceived oppressiveness. Greenscape and security play a reducing role by decreasing stress and increasing feelings of tranquility, while factors such as visual pollution intensify perceived oppressiveness through creating psychological pressure and mental disturbance. These relationships demonstrate that the impact of each factor depends on how it interacts with other environmental elements. Moreover, improving one component can mitigate the negative effects of other components. The framework presented in this research emphasizes the importance of an integrated approach that not only merges the perspectives of experts and users in urban design but also, by relying on psychological and social principles, enables the reduction of oppressiveness and the creation of restorative environments with better psychological quality

دالان كنشگر , كيفيت ترميمي , اجحاف , بازيابي ذهني , علوم شناختي

Activist Corridor , restorative quality , oppressiveness , mental restoration , cognitive science

Haniye Jafari

Dr. Mehdi Khakzand - Dr. Mohsen Feizi