33014

مكانيابي سدهاي زيرزميني جهت پشتيباني در تصميم‌گيري در پهنه كشور ايران

كارشناسي ارشد

مهندسي عمران گرايش مهندسي آب و سازه‌هاي هيدروليكي

1403

1403/04/27

دكتر ابراهيم جباري و دكتر روح‌اله نوري

دكتر مجيد حسين‌زاده

مهندسي عمران

كشور ايران واقع در مناطق خشك و نيمه خشك دنيا مي‌باشد كه در آن تامين آب مورد نياز با مشكلات فراواني همراه است. در ايران از سدهاي سطحي به‌طور گسترده براي تامين آب استفاده مي شود كه مي‌تواند باعث هدررفت آب به‌وسيله تبخير و همچنين افت كيفيت آب گردد. در سال‌هاي اخير ساخت سدهاي زيرزميني در اكثر مناطق دنيا رواج پيدا كرده است. با احداث اين سازه‌ها علاوه بر فراهم سازي آب، مشكلات هدررفت و افت كيفيت آب نيز به ميزان قابل توجهي مرتفع مي‌گردد. بنابراين در اين مطالعه جهت پيشنهاد راهبرد موثر به سازمان‌هاي تصميم‌گير در حوزه آب، مكان‌هاي مناسب جهت احداث سد زيرزميني در پهنه كشور ايران شناسايي شده‌اند. در مطالعه حاضر داده‌هاي ابتدايي مربوط به معيارها و لايه‌هاي تعيين مناطق مستعد سدهاي زيرزميني مانند فاصله از آبراهه، فاصله از گسل و كاربري اراضي دريافت و با استفاده از سيستم اطلاعات جغرافيايي (GIS) پردازش شد. با استفاده از منطق بولين مناطقي كه امكان احداث سد زيرزميني در آن‌ها وجود دارد شناسايي و باقي مناطق حذف شدند. از روش فرآيند تحليل سلسله مراتبي (AHP) با لحاظ معيارهاي كميت آب زيرزميني، كيفيت آب زيرزميني، زمين‌شناسي، بارش، دما و تبخير استفاده گرديد تا مناطق شناسايي شده اولويت‌بندي و رتبه‌بندي شوند. در نهايت با استفاده از ابزار مجموع وزني (Weighted Sum) در GIS، مقدار ميانگين وزني (شاخص تناسب) براي مناطق مستعد محاسبه شد كه نشان‌دهنده ميزان مطلوب بودن مناطق مختلف بودند. براي صحت‌سنجي نيز نقاطي از حوضه‌ها و استان‌هاي مختلف با استفاده از تصاوير ماهواره اي انتخاب گرديد و با يافته هاي اين پژوهش مقايسه شد. نتايج حاصل در 6 رده مختلف طبقه بندي شدند كه رده‌هاي 1 (نامناسب‌ترين) و 2 و 6 (مناسب‌ترين) از مساحت كم‌تري برخوردار بودند. يافته هاي اين تحقيق بيانگر شرايط مناسب اكثر مناطق مجاز براي احداث سدهاي زيرزميني بود به گونه اي كه تنها حدود 59/1 درصد از اين مناطق داراي شرايط نامناسب بودند. همچنين به‌ترتيب مناطق غربي، جنوب غربي و جنوبي ايران شرايط مناسب‌تري از مناطق شرقي، مركزي و شمال غربي براي احداث سدهاي زيرزميني دارا بودند. نهايتا از حوضه‌هاي آبريز مختلف، نقاط مختلف به‌عنوان پيشنهاد ارائه شده است كه مي‌تواند در تصميم‌گيري‌هاي آتي مورد استفاده قرار گيرد.

1403/10/26

Underground dam site selection for decision making support in Iran

7/17/2025 12:00:00 AM

Iran is located in arid and semi-arid regions of the world, where the supply of water is challenging. In Iran, surface dams are widely used to supply water, which can cause water loss by evaporation and a water quality deterioration. In recent years, the construction of underground dams has become popular in most parts of the world. These structures can supply water and reduce the water loss through evaporation, as well as improve the water quality. In this study, we explored the suitable sites for the construction of underground dam across Iran to effectively support the country’s decision-making organizations. We collected the required data to the sophisticate the criteria and layers for determining the areas prone to underground dams, such as distance from the waterway, the distance from the fault, and land use. The data were processed in the geographic information system (GIS) environment. By using Boolean logic, the authorized areas for underground dam construction were identified and the remaining areas were removed. Analytical Hierarchy Process (AHP) method was used to prioritize and rank the identified areas for underground dam construction considering different factors, such as groundwater quantity, groundwater quality, geology, precipitation, temperature and evaporation criteria. Finally, using the weighted sum tool in ArcGIS environment, the weighted average value (suitability index) was calculated for prone areas to indicate the degree of suitability of different areas for underground dams. For validation, different points from the country’s water basins and provinces were selected using satellite images and compared with the findings of this research. The results were classified into 6 different categories, where the categories 1 (the most unsuitable) and 2 and 6 (the most suitable) had a smaller area. The findings of this research showed that the conditions of most of the authorized areas for the construction of underground dams were suitable, so that only about 1.59% of these areas had inappropriate conditions. The western, southwestern and southern regions of Iran had more suitable conditions than the eastern, central and northwestern regions for the construction of underground dams. Finally, different points across water basins were presented as suggestions that can be used in future decisions.

سد زيرزميني , مكان‌يابي , سيستم اطلاعات جغرافيايي (GIS) , فرآيند تحليل سلسله مراتبي (AHP) , وزن‌دهي

Underground dam , Site selection , Geographic Information System (GIS) , Analytical Hierarch Process , Weighting

kasra alem

Dr. Ebrahim Jabbari & Dr. Rohollah Noori