33359

كشف مفاهيم و مضامين عدالت فضايي در برنامه‌ريزي گردشگري شهر تهران

دكتري

شهرسازي

1400

1404/2/7

سيد عبدالهادي دانشپور

محمدصالح شكوهي بيدهندي

مهندسي معماري و شهرسازي

تمركزگرايي و برنامه‌ريزي‌هاي بخشي از جمله عوامل كليدي تشديد نابرابري‌هاي فضايي و توزيع نامتوازن سرمايه‌هاي شهري، به‌ويژه در مناطق شمالي و جنوبي تهران، بوده‌اند. حق گردشگري به‌عنوان يكي از حقوق بنيادين انساني، بر دسترسي عادلانه و پايدار همگان به تجربه‌هاي تفريحي، تاريخي، طبيعت‌محور، فرهنگي و اجتماعي و مانند اين‌ها در محيطي امن و غني تأكيد دارد. اين حق با ارتقاي كيفيت زندگي ساكنان محلي، بهبود تجربه گردشگران، تقويت تعاملات اجتماعي و ايجاد حس تعلق، نقش محوري در تحقق توسعه پايدار شهري ايفا مي‌كند. لذا برنامه‌ريزي شهري و توسعه گردشگري اهداف مشترك و هم‌سو دارند كه تعاملات متقابل آن‌ها مي‌تواند تأثيرات قابل‌توجهي بر بهبود ساختارهاي فضايي، اقتصادي و اجتماعي شهرها داشته باشد. مخاطبان برنامه‌ريزي گردشگري در اين پژوهش شامل ساكنان تهران و گردشگران داخلي و خارجي هستند كه بيش از يك روز در اين شهر اقامت دارند. با توجه به ظرفيت‌هاي گسترده گردشگري تهران، به نظر مي‌رسد برنامه‌ريزي راهبردي-فضايي و اتخاذ رويكردهاي تعالي‌بخش مي‌تواند به‌طور هم‌زمان نيازهاي شهروندان و گردشگران را تأمين كند و به توسعه متوازن و عادلانه شهر بينجامد. با اين حال، تاكنون به اين موضوع توجه كافي نشده است. از اين منظر پژوهش حاضر در پي كشف مفاهيم و مضامين عدالت فضايي در برنامه‌ريزي گردشگري شهر تهران است. اين پژوهش تحت تأثير پارادايم تفسيري-انتقادي قرار دارد و از رويكردهاي پس‌كاوي، استقرايي و استفهامي استفاده مي‌كند. از رويكرد پس‌كاوي براي ريشه‌يابي تأثير گردشگري بر عدالت فضايي، رويكرد استقرايي براي توليد نظريه و ترسيم مدل تفسيري از داده‌هاي جمع‌آوري شده و از منطق استفهامي براي كدگذاري و ايجاد درك شخصي پژوهشگر از داده‌ها در اين فرآيند استفاده مي‌شود. اين پژوهش از نوع كيفي و بنيادي است و با استفاده از خوانش‌هاي سيستماتيك و برساخت‌گرا روش نظريه‌پردازي داده‌بنياد به تحليل داده‌ها مي‌پردازد. جمع‌آوري اطلاعات از طريق شيوه كتابخانه‌اي، اسنادي و مصاحبه‌هاي نيمه‌ساختاريافته با 23 نفر از اعضاي هيئت علمي و كارشناسان در زمينه شهرسازي و گردشگري انجام شده است. در فرآيند تحليل داده‌ها، ابتدا در مرحله كدگذاري باز، 2839 كد اوليه از مصاحبه‌ها استخراج و به 651 مفهوم اوليه كاهش يافت. سپس در مرحله كدگذاري محوري، اين مفاهيم به 120 دسته و در نهايت به 41 دسته محوري سازمان‌دهي شدند. در مرحله سوم، كدهاي محوري به 20 دسته انتخابي تقليل يافتند كه مضامين كليدي پژوهش را در شش بعد مدل تفسيري داده‌بنياد نمايان مي‌سازند. اين رساله تلاش كرده است به سوي تدوين يك دكترين حركت كند كه درنهايت آن را تحت عنوان «تبيين مدل هم‌پيوندي عدالت فضايي در برنامه‌ريزي گردشگري: تكوين تعادل نهادي، پويايي اجتماعي، و بازتوليد ساختارهاي فضايي در شهر تهران» ارائه و ديدگاه‌ نويني را درخصوص «تقابل ذاتي و تعارض ساختاري گردشگري و عدالت فضايي» مطرح مي‌كند. براساس يافته‌هاي پژوهش، «گردشگري»، به‌عنوان يك پديده و فعاليت اقتصادي، اجتماعي و فرهنگي، به‌طور طبيعي بر نابرابري‌هاي فضايي استوار است. اين نابرابري ذاتي از تمركزگرايي گردشگري ناشي مي‌شود كه فضاهايي با جذابيت‌هاي تاريخي، فرهنگي، طبيعي يا انسان‌ساخت را به‌عنوان مقاصد اصلي برجسته مي‌كند و موجب تمركز سرمايه‌گذاري‌ها و خدمات در اين مناطق خاص مي‌شود. اين تمركز در عمل، به تخصيص نابرابر منابع، اعيان‌سازي، بهره‌برداري بيش‌ازحد از فضاهاي شهري و حاشيه‌نشيني ساير فضاها منجر شده و چرخه‌اي از نابرابري فضايي را در بافت‌هاي شهري، به‌ويژه در شهرهايي مانند تهران، تقويت مي‌كند. از سوي ديگر، فلسفه و مفهوم «عدالت فضايي» تلاش دارد امكان دسترسي و بهره‌مندي عادلانه از منابع و فرصت‌ها را براي همگان، بدون توجه به موقعيت اقتصادي، اجتماعي يا مكاني آن‌ها، فراهم سازد. در اين چارچوب، عدالت فضايي در مقابل رويكردهاي سنتي و غالب اقتصادي در گردشگري قرار مي‌گيرد. رساله حاضر بر اين باور است كه گردشگري، عليرغم تقابل ذاتي‌اش با عدالت فضايي، مي‌تواند با اتخاذ رويكردهاي فرهنگ‌مبنا و تمركز بر ارزش‌هاي تعالي‌بخش انساني، به ابزاري براي ارتقاء عدالت فضايي تبديل شود. چنين تغييري مستلزم فاصله گرفتن از نگاه صرفاً اقتصادي و سودمحور به گردشگري است. با اين ديدگاه، به‌منظور بازتعريف اين فعاليت در چارچوبي عدالت‌محور، برنامه‌ريزي گردشگري در شهر تهران بايد بر بازتوزيع عادلانه منابع و فضاها، كاهش تمركزگرايي و تقويت ظرفيت‌هاي مغفول‌مانده مناطق كم‌برخوردار شهر متمركز شود و بر مفاهيم و مضاميني همچون حق برخورداري عادلانه از فضاهاي غني فرهنگي، پذيرش تفاوت‌ها و تنوع اجتماعي در عين احترام به فرهنگ بومي جامعه ميزبان تاكيد كند.

1404/02/13

Exploring the Concepts and Themes of Spatial Justice in Tourism Planning of Tehran

1/1/1900 12:00:00 AM

Centralization and sectoral planning have been among the key factors contributing to spatial inequalities and the uneven distribution of urban capital, particularly between the northern and southern parts of Tehran. The right to tourism, as one of the fundamental human rights, emphasizes equitable and sustainable access for all individuals to recreational, historical, nature-based, cultural, and social experiences in a safe and enriching environment. This right plays a central role in achieving sustainable urban development by enhancing the quality of life for local residents, improving tourists' experiences, strengthening social interactions, and fostering a sense of belonging. Accordingly, urban planning and tourism development share common and aligned goals, and their reciprocal interactions can have significant impacts on improving the spatial, economic, and social structures of cities. The target audience of tourism planning in this study includes Tehran residents and domestic and international tourists who stay in the city for more than one day. Considering Tehran’s extensive tourism potential, strategic spatial planning and the adoption of transformative approaches appear capable of simultaneously meeting the needs of both citizens and tourists, leading to a more balanced and equitable urban development. However, this issue has not yet received sufficient attention. From this perspective, the present study aims to explore the concepts and indicators of spatial justice in tourism planning for the city of Tehran. This research is influenced by the interpretive-critical paradigm and utilizes retrospective, inductive, and interrogative approaches. The retrospective approach is used to trace the impact of tourism on spatial justice, the inductive approach is applied for theory generation and interpretive modeling from the collected data, and the interrogative logic is used for coding and creating the researcher’s personal understanding of the data during the process. This study is qualitative and fundamental in nature, and employs systematic and constructivist readings, using the grounded theory methodology to analyze the data. Data collection was carried out through library research, document analysis, and semi-structured interviews with 23 faculty members and experts in the fields of urban planning and tourism. In the data analysis process, initially in the open coding stage, 2839 open codes were extracted from the interviews and reduced to 651 initial concepts. Then, in the axial coding stage, these concepts were organized into 120 categories and ultimately reduced to 41 axial categories. In the third stage, the axial codes were condensed into 20 selective categories, which reveal the key themes of the study across six dimensions of the grounded interpretive model. To enhance the validity of the findings, Lincoln and Guba’s credibility verification method was used. Centralization and sectoral planning have been among the key factors contributing to spatial inequalities and the uneven distribution of urban capital, particularly between the northern and southern parts of Tehran. The right to tourism, as one of the fundamental human rights, emphasizes equitable and sustainable access for all individuals to recreational, historical, nature-based, cultural, and social experiences in a safe and enriching environment. This right plays a central role in achieving sustainable urban development by enhancing the quality of life for local residents, improving tourists' experiences, strengthening social interactions, and fostering a sense of belonging. Accordingly, urban planning and tourism development share common and aligned goals, and their reciprocal interactions can have significant impacts on improving the spatial, economic, and social structures of cities. The target audience of tourism planning in this study includes Tehran residents and domestic and international tourists who stay in the city for more than one day. Considering Tehran’s extensive tourism potential, strategic spatial planning and the adoption of transformative approaches appear capable of simultaneously meeting the needs of both citizens and tourists, leading to a more balanced and equitable urban development. However, this issue has not yet received sufficient attention. From this perspective, the present study aims to explore the concepts and indicators of spatial justice in tourism planning for the city of Tehran.

عدالت فضايي , گردشگري , برنامه‌ريزي شهري , داده‌بنياد , تهران

Spatial Justice , Tourism , Urban Planning , Grounded Theory , Tehran

Reza Motahar

Dr. Seyed Abdulhadi Daneshpour