محيا يكه فلاح

Design of a temporary care an‎d education center for vulnerable children with a sustainable architecture approach

كودكان آسيب‌ديده‌ي ناشي از خشونت خانگي، غفلت والدين و شرايط ناپايدار اجتماعي، يكي از بحراني‌ترين و در عين حال كم‌پوشش‌ترين گروه‌هاي آسيب‌پذير جامعه را تشكيل مي‌دهند. تجربه‌ي ناامني، ترس، تهديد مداوم، و فقدان حمايت والديني در اين كودكان، نه تنها به آسيب‌هاي رواني عميق منجر مي‌شود، بلكه رشد شناختي، عاطفي و مهارت‌هاي اجتماعي آنان را نيز به‌شدت تحت‌تأثير قرار مي‌دهد. با وجود گستردگي اين آسيب‌ها، كمبود فضاهاي تخصصي كه بتواند هم‌زمان نقش محيط اقامتي امن، فضاي آموزشي و بستر درماني را ايفا كند، يكي از خلأهاي جدي در نظام برنامه‌ريزي اجتماعي و معماري ايران است. اين پژوهش با هدف طراحي «مركز اقامتي ـ آموزشي ـ درماني ويژه‌ي كودكان آسيب‌ديده» شكل گرفته است؛ مركزي كه معماري آن، نه صرفاً به‌عنوان يك چارچوب كالبدي، بلكه به‌عنوان عنصري كنشگر در فرآيند بازتواني كودك عمل ‌كند. روش پژوهش با رويكرد توصيفي–تحليلي و بر پايه‌ي مطالعات اسنادي، بررسي نمونه‌هاي موردي داخلي و بين‌المللي، تحليل نيازهاي رفتاري و رواني كودكان، و واكاوي نقش عوامل فضايي نظير نور، سايه، مقياس، رنگ، اقليم و سازماندهي درك‌پذير انجام شده است. در فرآيند طراحي، توجه ويژه‌اي به معماري كودك‌محور، اصول روان‌محيطي و ايجاد فضاهايي با ادراك ساده، امن و بدون ابهام شده است. كنترل نور طبيعي به‌وسيله‌ي سايه‌بان‌هاي عمودي، ايجاد مسيرهاي خوانا و قابل پيش‌بيني، طراحي فضاهاي حائل براي كاهش تنش حسي، و سازماندهي مجموعه در قالب سه حوزه‌ي مكمل اقامتي، آموزشي و درماني از مهم‌ترين رويكردهاي طرح بوده است. اين ساختار فضايي تلاش مي‌كند محيطي فراهم آورد كه در آن كودك نه‌تنها از محيط آسيب‌زا فاصله بگيرد، بلكه بتواند مرحله‌به‌مرحله احساس امنيت، اعتماد و توانايي كنترل بر محيط را بازيابد. نتيجه پژوهش ارائه‌ي طرحي يكپارچه است كه با تركيب اصول معماري حمايتي و الزامات روان‌شناختي كودكان آسيب‌ديده، محيطي امن، قابل‌فهم، انعطاف‌پذير و ترميم‌كننده را شكل مي‌دهد. اين مركز نشان مي‌دهد كه معماري مي‌تواند با تنظيم نور، مقياس، مرزها، فضاهاي مشترك و خردفضاهاي آرامش‌بخش، در فرآيند بازتواني رواني و ارتقاي مهارت‌هاي فردي كودكان نقش مؤثري ايفا كند. پژوهش حاضر تأكيد مي‌كند كه طراحي آگاهانه‌ي فضا مي‌تواند جايگزين بخشي از خلأهاي حمايتي شده و به‌عنوان ابزاري عملي و اثرگذار در بازسازي اميد، اعتماد و سلامت روان كودكان آسيب‌ديده عمل نمايد. واژه‌هاي كليدي: معماري كودك‌محور، طراحي پايدار، مركز مراقب از كودك، روانشناسي محيطي، تجربه فضايي، آموزش، درمان.

واژه‌هاي كليدي: معماري كودك‌محور، طراحي پايدار، مركز مراقب از كودك، روانشناسي محيطي، تجربه فضايي، آموزش، درمان.