13131

بررسي مزيت رقابتي صنعت پرورش مرغ گوشتي ايران باتكيه‌بر مدل الماس پورتر

1400

دكتر محمد مهدوي مزده

توليدات زنجيره تأمين مرغ گوشتي كشور همواره سهم قابل‌توجهي در سبد غذايي ايرانيان داشته كه اين مسئله با افزايش قيمت گوشت قرمز و بيشترشدن مصرف گوشت مرغ به‌عنوان كالاي جانشين تشديد شده است. اين صنعت و بخش اصلي آن يعني مرغ، پس از صنعت نفت، به‌عنوان دومين صنعت بزرگ ايران از لحاظ گردش مالي و اهميت شناخته مي¬شود و در طول قرن گذشته به‌سوي صنعتي‌شدن حركت كرده و سرمايه زيادي به آن تزريق گرديده است. پرورش جوجه گوشتي و توليد گوشت مرغ يكي از اركان اصلي تأمين مواد غذايي و امنيت غذايي براي جامعه است. حجم قابل‌توجه سرمايه‌گذاري و نرخ بالاي اشتغال از يك‌سو و اقبال عمومي به مصرف گوشت مرغ از سوي ديگر، گوشت مرغ را در كشور به محصولي استراتژيك تبديل كرده است. تقاضاي داخلي پايدار براي جمعيت بيش از 80 ميليون نفر، وجود بخش¬هاي زيادي از اين زنجيره در داخل كشور و درعين‌حال دسترسي به بازارهاي چند صد ميليوني كشورهاي همسايه با شرايط مذهبي عمدتاً يكسان (حلال) همگي از شرايط زمينه‌ساز مزيت رقابتي براي اين صنعت هستند؛ اما در بازه¬هاي زماني مختلف، تنش¬هاي سطح عرضه موجب به چالش كشيده‌شدن تعادل بازار و افزايش قيمت نهايي مي¬گردد كه ابهاماتي در مورد تطابق ظرفيت توليد و تقاضا و كمبود يا حتي مازاد ظرفيت به وجود مي¬آيد؛ لذا در نگاه اول نمي¬توان به‌صورت كلي نظري در مورد داشتن مزيت رقابتي اين صنعت داد. ازآنجاكه بخش¬هاي مهمي از نيازهاي اين زنجيره از طريق واردات صورت مي¬پذيرد، تكانه¬هاي خارجي مانند تحريم¬ها و تغييرات قيمت ارز ناشي از كاهش دسترسي به آن به‌شدت بر جريان تأمين آن تأثيرگذار هستند. اين تكانه¬ها با وقايع اخير بين¬المللي از قبيل سياست¬هاي كنترلي كوويد -19، تغييرات اقليمي و جنگ روسيه و اوكراين بيش‌ازپيش اهميت يافته¬اند. اين در حالي است كه در عرصه داخلي نيز تغييرات مهمي در سياست تخصيص ارز ترجيحي در داخل كشور براي كالاي اساسي رخ‌داده است. با عنايت به نكات مطرح شده، ضرورت بررسي مزيت رقابتي پرورش مرغ گوشتي در داخل كشور نمود بيشتري خواهد داشت. در مطالعات خارجي بررسي شده، مبحث رقابت‌پذيري اين صنعت نمود فراواني داشت كه عمدتاً به بررسي مزيت نسبي مي¬پرداخت. ابزارهايي مانند ماتريس تحليل سياستي (PAM) و شاخص¬هاي مزيت نسبي از قبيل مزيت نسبي آشكار (RCA)، مزيت نسبي صادراتي آشكار (RXA)، شاخص مزيت تجاري نسبي (RTA) بيشترين استفاده را در اين زمينه داشتند و مواردي همچون شاخص تراز تجاري (TBD)، نسبت هزينه خصوصي (PCR) و نسبت هزينه منابع داخلي (DRCR) سودآوري، سهم بازار و رشد شاخص‌هاي سودآوري خصوصي و ضريب حفاظت مؤثر براي سياست‌هاي دولت از ديگر موارد در اين زمينه بودند. در مواردي نيز مزيت رقابتي مورد بررسي قرار گرفته بود كه مدل الماس پورتر را به‌عنوان ابزار مطالعه مدنظر داشتند. نتايج نهايتاً با ابزارهايي از قبيل رگرسيون و ماتريس SWOT تحليل و بررسي شده بود. در مطالعات داخلي بررسي شده، مبحث آسيب‌شناسي بيشترين نمود را داشت؛ يعني براي مشكلات بخش¬هاي مختلف تلاش شده بود و بعضاً راهكار ارائه گرديده بود. در تحليل نتايج عمدتاً از روش¬هاي رگرسيوني استفاده شده بود. در وهله بعدي اندازه‌گيري كارايي و بهره‌وري، بيشترين فراواني را از آن خودكرده بود كه ابزارهايي از قبيل تابع كاب - داگلاس در اين زمينه كاربرد داشتند؛ اما مطالعه مزيت بسيار كم موردتوجه قرار گرفته بود و به جز دو مورد كه آن¬ها نيز مزيت نسبي مرغ گوشتي را بررسي كرده بودند، در اين زمينه (به‌خصوص مزيت رقابتي) اقدامي صورت نپذيرفته بود. ابزار مورداستفاده نيز عمدتاً ماتريس تحليل سياستي (PAM) و در موارد معدودي شاخص مزيت نسبي آشكار (RCA)، نسبت¬هاي تمركز و شاخص¬هاي هرفيندال و لرنر بود. در مجموع، علي¬رغم توجه به زنجيره تأمين مرغ گوشتي و كليات آن در پژوهش¬هاي داخلي، مطالعه¬اي به بررسي وجود مزيت رقابتي صنعت پرورش مرغ گوشتي در داخل كشور نپرداخته است. اين در صورتي است كه اين مطالعات براي صنايع ديگر كشورها به تعداد بيشتري صورت پذيرفته كه نشان از اهميت آن دارد؛ لذا اين تحقيق، بررسي مزيت رقابتي صنعت پرورش مرغ گوشتي ايران را مدنظر خواهد داشت و از مدل الماس پورتر كه تاكنون براي اين صنعت در ايران انجام نشده، كمك خواهد گرفت.

2/5/2023 12:00:00 AM

81965

1402/12/08

Investigating the competitive advantage of Iran's broiler breeding industry based on Porter's diamond model

مدل الماس پورتر , مزيت رقابتي

Porter's diamond model , competitive advantage