15988

15988

كاربست روش تحقيق روايتي در بررسي هويت مكان

كارشناسي ارشد

طراحي شهري

دي ماه 1394

دي ماه 1394

دكتر مهران علي الحسابي - دكتر راضيه رضازاده

معماري و شهرسازي

چكيده پرداختن به موضوع مكان، به عنوان فضايي واجد معنا، راه را براي ارائه نوشته¬هايي در مورد ابعاد معنايي مكان و هويت مكان و آنچه از آن به عنوان بحران هويت مكان نام برده مي¬شد باز كرد، اما تعداد و وسعت اين نوشته¬ها بسيار محدود بوده است. در بررسي اين نوشته¬ها، محدوديت¬هاي موجود در آنها زماني بيشتر خودنمايي مي¬كند كه محققان در زمينه¬هاي مطالعات محيطي و شهري به دنبال پرداختن به مفهوم هويت مكان و پيدا كردن روشي براي بررسي و ارزيابي آن باشند. آنگاه مي¬توان فقدان وجود چارچوب¬هاي كاربردي مشخصي براي تحقيق و تحليل هويت مكان در اين نوشته¬ها را مشاهده نمود. چنانكه اغلب اين نوشته¬ها در سطحي بسيار كلي و مبهم از مفهوم هويت مكان باقي مانده و به مرحله ارائه مدل¬هاي تحقيقي-تحليلي در مورد هويت مكان نرسيده¬اند. از اين رو، موضوع رساله حاضر، ارائه چارچوبي تحقيق-تحليلي و داراي ويژگي¬هاي كاربردي در مورد هويت مكان است. يك چارچوب تحقيقي-تحليلي چارچوبي مدون و كارآمد است كه با كاربست آن مي¬توان به بررسي، تحقيق، تشريح و تحليل مفهومي خاص پرداخت. اين چارچوب تحقيقي-تحليلي مي¬تواند به عنوان ابزاري در اختيار محققان و متخصصان يك حوزه مشخص قرار گيرد. از اين رو، تدوين چاچوب تحقيقي-تحليلي مواردي از قبيل تدوين و تبيين چارچوب مفهومي و فرآيندي شكل¬گيري مفهوم، روش¬شناسي و تبيين روش تحقيق مناسب، تشخيص شيوه¬ها و ابزارهاي تحقيق، تدوين چارچوب تحليل يافته¬هاي تحقيق، چگونگي استنتاج و تفسير يافته-هاي تحقيق و دسته¬بندي و نتيجه¬گيري از آنها را در بر مي¬گيرد. در راستاي تدوين چنين چارچوبي، توجه به هر يك از مراحل به عنوان جزئي مهم و زيربناي ديگر اجزاء، از اهميت و جايگاه خاصي برخوردار است. اما يكي از مهمترين عناصر چارچوب تحقيقي-تحليلي، روش¬ تحقيق انتخاب شده به عنوان زيربناي تحقيق است. از اين رو، توجه به روش¬هاي نوين تحقيق در حوزه رويكرد كيفي از اهميت بالايي در تحقيق حاضر برخوردار است. در تحقيق حاضر، بر اساس مطالعه نوشتگان موجود، خلاءهاي موجود در چارچوب¬هاي پيشين شناسايي شده و با بررسي دقيق و استفاده از روش¬هاي استنتاجي-اكتشافي، چارچوب محتوايي و چارچوب فرآيند شكل¬گيري مفهوم هويت مكان تدوين و تبيين شد. چارچوب محتوايي تدوين شده تلفيق، تصحيح و استنتاجي از تعاريف ارائه شده در مورد هويت مكان با رجوع مستقيم به مفهوم هويت مكان و رجوع غيرمستقيم از طريق مرور مفاهيم مرتبط با هويت مكان است. چارچوب فرآيندي هويت مكان، چارچوبي است كه در آن به نيروهاي شكل دهنده به اين مفهوم و چگونگي تأثير اين نيروها و نتايج آنها در فرآيند شكل¬گيري آن پرداخته شده است. يكي از برتري ها و ظرفيت¬هاي مهم موجود در چارچوب فرآيندي ارائه شده در تحقيق حاضر، توجه و تبيين چگونگي تاثير گروه¬ها و نيروهاي مختلف اجتماعي در شكل گيري هويت مكان بر اساس لايه هاي مختلف است. پس از تدوين چارچوب¬هاي دوگانه فوق، يكي از يافته¬هاي مهم تحقيق حاضر، بهينه سازي روش تحقيق روايتي به عنوان روش تحقيقي كارآمد و نوين در حوزه مطالعات و تحقيقات مرتبط با علوم محيطي و به طور ويژه مفهوم مكان است. يكي از توانايي¬هاي مهم تحقيق روايتي، جمع¬آوري داده¬هايي است كه در بسياري از روش-هاي تحقيقي، اطلاعات و داده¬هاي حاشيه¬اي محسوب شده و بدين ترتيب بي¬استفاده باقي مي¬مانند. آنچه به طور خاص مي¬تواند به عنوان يافته و دست آورد خاص تحقيق حاضر مورد نظر قرار گيرد آن است كه «هويت مكان مفهومي از جنس روايت است، روايتي جمعي كه نتيجه و محصول روايت¬هاي ارائه شده توسط نيروها و گروه-هاي مختلف اجتماعي در مكان بوده و به طور مداوم توسط اين گروه¬ها مورد ادعا است». در مرحله تحليلي، با توجه به اين كه محتواي يافته هاي تحقيق، روايت¬هاي جمع آوري شده از منابع مختلف بودند، چارچوب تحليل يافته ها نيز در اين ارتباط تعريف و تبيين شد. از اين رو با تشخيص لايه¬هاي داستاني و گفتماني، به عنوان لايه هاي تشكيل دهنده روايتها، جهت و راستاي تحليل، به سمت روش تحليل گفتمان متمايل شد. يكي ديگر از يافته ها مهم تحقيق حاضر در بخش ميداني، تشخيص وجود «گفتمان غالب» در روايت¬هاي جمع آوري شده از هر يك از گروه هاي مورد تحقيق بود. در تحقيق حاضر اين «گفتمان غالب» در حقيقت به عنوان دستاورد و همچنين منبعي براي ارائه تحليل¬هاي آتي مورد استفاده قرار گرفته و از دو بعد مورد تحليل قرار گيرد؛ 1) نوع گفتمان و 2) جهت گيري گفتمان. تشخيص اين دو بعد نيز بدون انجام تحقيقات ميداني ميسر نبوده است. اما نكته¬اي كه در اين چارچوب تحليل و استنتاج از جمع¬بندي¬هاي انجام گرفته مدام مورد توجه بوده است، بدست آوردن نتايج كاربردي و قابل استفاده به عنوان ابزاري براي محققان در اين حوزه است. يكي از مهمترين يافته¬ها تحقيق حاضر، ارائه دسته بندي مشخص و روشني از بحران هويت و مولفه¬هاي داراي بحران است. واژه¬هاي كليدي: هويت مكان، روش تحقيق روايتي