23407

طراحي الگوي اقتصاد خانواده با تاكيد بر نقش دولت در چارچوب اقتصاد اسلامي

دكتري تخصصي

مديريت سازمانهاي دولتي ايران

1394

23/11/1399

دكتر عليرضا معيني

دكتر عطاءالله رفيعي آتاني، دكتر ميرسامان پيشوايي

مهندسي پيشرفت

اقتصاد خانواده، به عنوان يك علمِ نوظهور، خانواده را بر مبناي مبادلات بازار توصيف مي‌كند. با تبيين جديد اين علم، نظمي عقلاني بر خانواده حاكم شده است. اين نظم جديد، مناسبات فردي و خانوادگي را تخريب مي‌كند. در تبيين‌هاي اقتصادي، ارزش‌هاي بازاري به راهنماي نگرش و كنش اعضاي خانواده تبديل شده است. طبق مباني اسلامي، خانواده به عنوان يك نهاد طبيعي ـ فطري ماهيتي كاملا متفاوت از بنگاه‌هاي اقتصادي دارد. علاوه بر اين خانواده، كانون رشد، تعليم و تربيت انسان است. اگر عقلانيت اسلامي در عرصه زندگي خانوادگي وارد نشود، خانواده دچار تحول هويتي شده و به مرور قابليت‌ و قدرت خود را در عرصه‌هاي گوناگون از دست خواهد داد. از طرفي خانواده و دولت دو ضرورت انكارناپذيرند و كيفيت همساز و هماهنگ نمودن اين دو نهاد يك مسئله بسيار مهم است. در نگاه اسلامي دولت تشكيلات هدايت جامعه تلقي مي‌شود و دغدغه¬ي اصلي آن رهنمون¬كردن خانواده به¬سوي سعادت ابدي و رفاه جاودانه است. پژوهش حاضر با مبنا قرار دادن معارف اسلامي، به جستجو و كشف الگوي اقتصاد خانواده پرداخته تا بتواند تبييني واقعي و عقلاني از رفتار خانواده‌هاي مختلف در اموري كه به نوعي انگيزه‌هاي اقتصادي در آن مطرح است ارائه دهد. بدين ترتيب با به كارگيري روش نظريه‌پردازي داده‌بنياد به ارائه يافته‌هاي خود با عنوان «الگوي اقتصاد خانواده ذومراتب در تعامل با دولت ذومراتب» پرداخته است. طبق اين نظريه خانواده‌ها به طور فازي بر حسب درجه رشد در ده دسته‌ي دشمن، ناعقلاني، طبيعي، استخدامگر، مشاركت‌جو، اهل تعاون، منصف، احسانگر، ايثارگر و متعالي رتبه‌بندي مي‌شوند. وظايف دولت اسلامي نيز بر حسب ميزان رشديافتگي خانواده، در سطح تصدي‌گري، مداخله، حمايت، هدايت، نظارت و عدم مداخله تبيين شده است. سپس با استفاده از روش تحليل محتواي كيفي جهت‌دار شاخص‌هاي ارزيابي اقتصاد خانواده استخراج و با طراحي پرسشنامه، پيمايشي بر روي 387 خانوار تهراني انجام شده است. نتايج تحليل عاملي تاييدي نشان مي‌دهد، داده‌ها با ساختار عاملي و زيربناي نظري تحقيق برازش مناسبي دارند و معيارهاي آلفاي كرونباخ، پايايي سازه، روايي واگرا و همگرا نيز تاييد شدند. در تحليل نتايج، علاوه بر آمار توصيفي از شيوه‌هاي آمار استنباطي مانند تحليل مقايسه‌اي و تحليل رگرسيون خطي استفاده شده است. هم‌چنين با استفاده از روش خوشه‌بندي فازي، خانواده‌ها بر حسب مولفه‌هاي رشد و افول، در خوشه‌هاي مختلف تقسيم شده‌اند. نتايج نشان مي‌دهد مطلق درآمد و دارايي، پيش‌بين خوبي براي مراتب خانواده و تغييرات آن نيست و در مقابل احساس كفايت و رضايت اقتصادي به عنوان مولفه‌ي ذهني و شناختي، قادر به تبيين درصد بيشتري از تغييرات و تنوع خانواده‌ها است. هم‌چنين خانواده‌ها از لحاظ معيارهاي رشد (تعاون، احسان و تعالي) وضعيت نسبتا خوبي دارند اما تواما درصد قابل توجهي از آنها ميانگين طبيعي ـ استخدامگري متوسط و بالايي را تجربه مي‌كنند. بدين ترتيب مي‌توان گفت زوج‌هاي تهراني در عين توجه به ارزش‌هاي متعالي، مادي‌گرايي و خودخواهي را به كانون خانواده راه داده‌اند. در پايان، بسته‌ي سياستيِ اقتصاد خانواده مبتني بر نقش ذومراتب دولت و در قالبِ طرحِ سياستِ هاولت، با تاكيد بر اهداف و ابزارهاي سياستي، ارائه شده است.

1400/02/06

Designing a Family Economy Model with Emphasis on the Role of the Government in the Framework of the Islamic Economy

2/11/2021 12:00:00 AM

As an emerging science, family economy describes the family based on market exchanges. Its new explanation has caused the family to be governed by a rational order that destroys the individual and family relations. In economic explanations, the market values have become a guide to the family members’ attitudes and actions. According to Islamic principles, family, as a natural-innate institution, has a completely different nature from the economic enterprises, and is a center for the human advancement, education and training. If Islamic rationality does not enter the family life, the family will face identity variations and gradually lose its ability and power in various fields. But, family and government are two undeniable necessities the harmonization/coordination quality of which is a very important issue. Islam considers the government as the society’s guiding organization, and its main concern is to guide the family towards eternal bliss and prosperity. Considering Islamic teachings as a basis, this study seeks to search and explore the pattern of the family economy in order to provide a real and rational explanation of different families’ behavior in matters dealing, somehow, with a kind of economic motivation. To this end, it has presented its findings entitled "Gradational family economics model in interaction with the gradational government" using the grounded theory according to which families are fuzzily ranked, based on their degree of advancement, into ten categories: enemy, irrational, natural, exploitative, collaborative, cooperative, fair, benevolent, sacrificing, and transcendent. Duties of the Islamic State too are defined in terms of the family development, at such levels as the tenure and intervention, support, guidance, supervision and non-intervention. Next, it has used the directed qualitative content analysis method to extract the family economy evaluation indicators, and conducted a survey on 387 households in Tehran. Results of the confirmatory factor analysis have shown that the data fit well with the factor structure and theoretical basis of the research, and the Cronbach’s alpha, structural reliability, discriminant validity and convergent validity criteria were confirmed as well. In analyzing the results, use was made of not only the descriptive statistics, but also of such inferential statistical methods as the mean comparison and linear regression analysis. Use was also made of the fuzzy C-means clustering method to divide families into different clusters based on the advancement and decline components. Results have shown that the absolute income and assets are not good predictors of the family status and its variations; in contrast, the feeling of economic adequacy and satisfaction can, as a mental and cognitive component, explain a higher percentage of families’ changes and diversities. Although families are relatively well-off in terms of the advancement criteria (cooperation, kindness, and transcendence), a high percentage of them experience average naturalness and moderate to high exploitation. Hence, it can be concluded that, while paying attention to transcendent values, families in Tehran have serious weaknesses in some components. This dissertation will present, at the end, some policy recommendations in accordance with the gradational government model.

اقتصاد خانواده , اقتصاد اسلامي , خانواده ذومراتب , دولت ذومراتب , رشد

family economy , Gradational Family , Islamic economy , Advancement , Gradational Government