25969

چارچوبي نظري در تعيين آستانه بهينه دگرگوني، پيوستگي و پايايي مفهوم خاطره جمعي در مركز تاريخي تهران

دكتري تخصصي

شهرسازي

1400-1401

1400/10/28

دكتر سيدعبدالهادي دانشپور- دكتر مهران علي الحسابي

معماري و شهرسازي

دگرگوني ارزش¬ها، آداب فكري و زيستي و تغيير رابطه انسان با جهان و طبيعت، مخدوش شدن انسجام ديرينه كالبدي، اجتماعي و فرهنگي از جمله چالش¬هاي شهرهاي ايراني در دوران معاصر است كه فراموشي خاطرات جمعي و دگرگوني مفهوم شهر را در پي داشته است. مسئله پژوهش حاضر با مفهوم عام «خاطره جمعي» در شهرهاي ايران آغاز مي¬گردد و به منظور رعايت اصالت بومي پژوهش، تعريف پژوهش بر پايه يك پژوهش «مسئله¬محور» با ارزيابي تطبيقي چالش¬هاي موجود احصا شده در زمينه خاطرات جمعي در شهرهاي ايران و شناسايي مفهوم «دگرگوني» به عنوان كليدي¬ترين مسئله خاطره جمعي در شهرهاي ايراني صورت پذيرفته است. از اين رو، ضمن تدقيق دامنه مطالعه، هدف پژوهش، مطالعه دگرگوني، پيوستگي و پايايي مفهوم شهر و خاطره و تعيين آستانه بهينه آن در مركز تاريخي تهران به عنوان نماد دگرگوني در شهرهاي ايراني است. پژوهش، از روش كيفي و راهبرد پديدارشناسانه (پديدارشناسي توصيفي) استفاده مي¬كند. در اين نوشتار، ضمن مرور نوشتگان مرتبط با خاطره جمعي، دگرگوني، پيوستگي و پايايي، يك چارچوب نظري براي انجام مطالعه پديدارشناسانه تدوين گرديده و بر پايه آن مصاحبه¬ عميق نيمه¬ساختاريافته با اهالي مركز تاريخي تهران از اقشار و طيف¬هاي اجتماعي متفاوت به انجام رسيده است. نتايج اين پژوهش، علاوه بر گونه¬بندي خاطرات جمعي (خاطرات خانه و محله همچون آشنايي و همسايگي، حياط، بازي¬هاي كودكانه در كوچه، خاطرات فرهنگي-اجتماعي چون القاب افراد، نقل قصه¬، آيين پهلواني و هم¬نشيني مذاهب و اديان، خاطرات مذهبي نظير روضه¬هاي خانگي، محرم¬ها و جشن¬هاي نيمه شعبان، خاطرات ملي-سياسي همانند كودتاي 28 مرداد، انقلاب و جنگ تحميلي، خاطرات طبيعي همانند كوچ تابستانه به شميران و خاطرات شهري همچون احداث خيابان¬هاي رضاشاهي و احداث ساختمان¬ها و تاسيسات مدرن شهري نظير پلاسكو، اتوبوس¬هاي برقي)، صورت¬بندي نظري مفاهيم «دگرگوني»، «پيوستگي» و «پايايي» را در بر مي-گيرد. صورت¬بندي نظري مفهوم دگرگوني در مركز تاريخي تهران، حكايت از چهار سندروم يا نشانگان «دگرگوني متداوم»، «ترك محله پدري»، «آشيانه¬ خالي» و «فراموشي متداوم» دارد. همچنين تحليل مفهوم پيوستگي نشان مي¬دهد كه «پيوستگي ساختار» مركز تاريخي تهران در برخي از ابعاد كالبدي (از طريق تداوم حضور بناهاي تاريخي و سنت¬هاي معماري)، عملكردي (تداوم حضور پايگاه¬هاي مذهبي، جريان سكونت در برخي محلات و عملكرد بازار تهران) و معنايي-خاطره¬اي (تداوم حس و حال و برخي اماكن و محلات) به صورت نسبي همچنان وجود دارد؛ اما در زمينه ساختار اكولوژيك اين پيوستگي در طول زمان مخدوش گرديده و از اين رو نيازمند ترميم از طريق بازيابي نقش حياط¬هاي مشجر در ايجاد تعادل ميان فضاهاي سبز خصوصي و عمومي است. پابرجا ماندن برخي ابنيه و فضاهاي شهري تاريخي (همچون كاخ گلستان، خيابان سي تير)، برخي آيين¬هاي مذهبي، بازار و بازارچه¬هاي تاريخي و برخي عناصر طبيعي (نظير سايه مستدام البرز و چنار امامزاده يحيي) نيز، حكايت از پايايي لنگرگاه¬هاي كالبدي، رفتاري، ذهني-معنايي و طبيعي خاطره در مركز تاريخي تهران دارد. برپايه چارچوب نظري پژوهش، مي¬توان گفت كه آستانه بهينه دگرگوني، پيوستگي و پايايي در مركز تاريخي تهران در حدودي است كه در آن، «دگرگوني متداوم» محدوده متوقف گردد و ساختار شهر از طريق غلبه فرهنگ مرمت بر فرهنگ تخريب و نوسازي، حفظ شخصيت مركز تاريخي و حفظ سبك زندگي و شيوه سكونت اصيل تداوم يابد كه اين خود متضمن «توقف ترك محله پدري» و «بازگشت به آشيانه¬هاي خالي» است. همچنين لنگرگاه¬هاي خاطره از طريق حفظ يا يازيابي سرنخ¬هاي كالبدي (ابنيه تاريخي)، سرنخ¬هاي اجتماعي (بافت اجتماعي) و سرنخ¬هاي فرهنگي (قصه¬ها و ضرب¬المثل¬ها و زبان شيرين تهران) تثبيت گردند كه اين خود منجر به توقف «فراموشي متداوم» و حفظ خاطره جمعي خواهد شد.

1400/11/10

A theoretical framework in determining the optimal threshold of change, continuity and constancy of the concept of collective memory in the historical center of Tehran

2/19/2023 12:00:00 AM

Change of values, intellectual customs, lifestyles and human relationship with the universe and nature, distortion of long-standing physical, socio-cultural cohesion are among the challenges of contemporary Iranian cities that have led to forgetting collective memories and changing the concept of the city. The research problem begins with the general concept of "collective memory" in Iranian cities and in order to observe the indigenous originality of the research, the research has been defined based on a "problem-oriented" research with a comparative evaluation of existing challenges of collective memory in Iranian cities and identifying the concept of "change" as the key issue of collective memory in Iranian cities. Therefore, while delimiting the scope of the study, the purpose of the research is to study change, continuity and constancy of the concept of city and collective memory and determine its optimal threshold in the historical center of Tehran as a symbol of change in Iranian cities. The research uses a qualitative method and a phenomenological strategy (descriptive phenomenology). In this article, while reviewing the literature of collective memory, change, continuity and constancy, a theoretical framework for phenomenological study has been developed and based on it, an in-depth semi-structured interview with some residents of Tehran's historical center among various social groups has been conducted. The results, in addition to the classification of collective memories (home and neighborhood memories such as the culture of acquaintance and neighborhood, courtyard, children's games in the alley, socio-cultural memories such as the nicknames of people, storytelling, ritual of Pahlavani and peaceful coexistence of religions, religious memories including home prayers, Muharrams and Mid-Sha'ban celebrations, national-political memories such as the coup of August 19, 1953, the Islamic Revolution and the Imposed War, natural memories like summer migration to Shemiran and urban memories such as new streets building in Reza Shah reign and the construction of modern urban buildings and facilities such as Plasco Building and electric buses), include the theoretical formulation of the concepts of “change”, “continuity” and “constancy” in the context of the historical center of Tehran. The theoretical formulation of the concept of change in the historical center of Tehran indicates four syndromes of "continuous change", "leaving the father's neighborhood", "empty nest" and "continuous forgetfulness". Also, the analysis of the concept of continuity shows that the "continuity of the identity structure" of the historical center of Tehran in some physical dimension (through the presence of historical buildings and architectural traditions), functional dimension (continuity of religious sites, the continuity of residence in some neighborhoods and functional continuance of Tehran Bazaar) and meaning-memory dimension (continuity of local character of some places and neighborhoods) are relatively still established; However, in terms of ecological structure, this connection has been distorted over time and therefore needs to be restored by restoring the role of wooded yards in creating a balance between private and public green spaces. Persistence of some historical buildings and urban spaces (such as Golestan Palace, 30th Tir Street), some religious rituals, historical bazaars and some natural elements (such as the continuous shadow of Alborz and the plane tree of Imamzadeh Yahya) also indicate the constancy of physical, behavioral, subjective and natural anchors of memory in the historical center of Tehran. Based on the theoretical framework of the research, it can be said that the optimal threshold of change, continuity and constancy in the historical center of Tehran is to the extent that the “continuous change” of the area stops and its identity structure continues through dominance of restoration culture over culture of demolition and new construction, preservation of the character of the historical center, original lifestyles and permanent dwelling, which entails “stopping leaving the paternal neighborhood” and “returning to empty nests”. Also, the anchors of memory should be stabilized by preserving or finding physical clues (historical buildings), social clues (social context) and cultural clues (stories, proverbs and the sweet language of Tehran), which in turn leads to cessation of “continuous forgetfulness” and preservation of collective memory.

خاطره جمعي , دگرگوني , پيوستگي , پايايي , آستانه بهينه , مركز تاريخي تهران

collective memory , change , continuity , constancy , optimal threshold , historical center of Tehran