31313

برهمكنش مورفولوژي شهري و جدايي‌گزيني اجتماعي-فضايي در محلات شهري (نمونه مطالعاتي: محله دريا منطقه دو شهر تهران)

كارشناسي ارشد

برنامه ريزي شهري

1400

1403/06/11

سمانه جليلي صدرآباد

----

معماري-شهرسازي

اولين بعدي كه در فرآيند توسعه، تغيير و تحولات شهرها، تغييرات بر آن نمود و عينيت پيدا مي‌كنند بعد كالبدي مي‌باشد. بعدي كه در نگاه از زاويه مورفولوژي (ريخت شناسي شهري) آن به بررسي، تجزيه و تحليل نظام مند سير تكامل تدريجي فرم، شكل، نقشه، ساختار، كالبد و كاركردهاي بافت مصنوع شهرها و شيوه تكامل اين بافت‌ها در طول زمان مي‌پرازد و حتي به طور ضمني، پيوندي ميان عناصر فضايي و مادي شهر و نيروهاي اجتماعي و اقتصادي متشكل آن را نيز برقرار مي‌كند. پيوندي كه عدم تعادل و توزان از جهت توسعه در آن، مي‌تواند منجر به انزوا و انفعال نسبت به محيط و اجتماع، از خود بيگانگي ساكنين شهري و در نهايت جدايي گزيني شود. به همين جهت است كه در سال‌هاي اخير همزمان با افزايش سرعت توسعه و ميزان ساخت‌وسازهاي شهري و تغييرات فراوان كالبد و مورفولوژي كلانشهرهاي ايران، شهر تهران نيز با پديده‌هايي نظير جدايي‌گزيني و چالش‌هاي ناشي از آن دست و پنجه نرم مي‌كند؛ روندي كه نمود آن بصورت بافت‌هاي شهري مجاور يكديگر با ساختار كاملا متضاد ظاهر مي‌شود و منظري شهري را رقم مي‌زند كه حاكي از اختلاف‌هاي اجتماعي-اقتصادي و حتي مديريتي در محلات شهري است. نوآوري اين پژوهش از همين حيث آشكار ميشود؛ پرداختن، سنجش كمي و مطالعه‌ي كيفي دوگانگي و تضادي كه خود جلوه‌اي از جدايي‌گزيني و تفاوت ميان ساكنين شهري است در محدوده‌اي كه از نظر ساختار اداري و بوروكراسي شهري به يك منطقه شهري تعلق دارند، اما ويژگي‌هاي كاملا متفاوتي را در ابعاد گوناگون شهري دارا مي‌باشد. در مطالعه طرح تفصيلي منطقه دو، عنوان شده است كه اين منطقه در مقايسه با ساير مناطق شهر تهران، از نظر شاخص‌هاي شاخص‌هاي اجتماعي و اقتصادي (بعد خانوار، درآمد خانوار، تعداد خانوار در واحد مسكوني و مانند آن) از وضعيت بهتري برخوردار است. اين در حالي است كه در بخش‌هايي از منطقه مانند فرحزاد و اسلام آباد شاهد شكل‌گيري بافت‌هايي با ويژگي‌هاي حاشيه نشيني هستيم. به همين جهت در اين پژوهش با هدف بررسي برهمكنش ميان مورفولوژي شهري و جدايي‌گزيني اجتماعي-فضايي به مطالعه محله دريا در منطقه دو تهران پرداخته شده است كه يكي از مصاديق بافت‌هاي شهري متضاد است. روش تحقيق در اين پژوهش توصيفي- تبييني بوده و براي جمع آوري اطلاعات از روش هاي مشاهده، مصاحبه، مطالعات كتابخانه‌اي و پرسشنامه و براي تحليل اطلاعات از روش هاي تحليل محتوا، چيدمان فضا و مقايسه ميانگين ها، تحليل عاملي و تحليل رگرسيوني استفاده شده است. يافته هاي پژوهش حاكي از آن است كه همزمان با تاثير يك سويه عوامل مورفولوژيكي شهري (بعنوان بخشي از عوامل ايجاد كننده جدايي‌گزيني) بر روي جدايي‌گزيني و نه بالعكس، به ترتيب عوامل همگوني اجتماعي، زيست پذيري و ايمني محيطي، جذابيت اقتصادي و نمادين محله، پيكربندي فضايي وسيستم‌هاي مورفولوژي، انتخاب محله بعلت دسترسي‌پذيري و در نهايت ابعاد بلوك‌ها و قطعات در سكونت طبقات اجتماعي-اقتصادي محله دريا داراي اهميت بوده و مي توانند 60.3 درصد از ميزان تاثير بر روي طبقات اجتماعي را تبيين كنند. بيشتر تاثيرات مورفولوژي بر جدايي‌گزيني در اين محيط هم بترتيب ناشي از عوامل زيست پذيري و ايمني محيطي، پيكربندي فضايي وسيستم‌هاي مورفولوژي، انتخاب محله بعلت دسترسي‌پذيري و ابعاد بلوك‌ها بوده و برنامه ريزي، ارائه سياست-ها و برنامه‌هاي اقدام با درنظر گرفتن اين عوامل مي تواند به برهمكنشي سازنده ميان مورفولوژي شهري و جدايي‌گزيني اجتماعي-فضايي كمك كند.

1403/07/18

Interaction of Urban Morphology and Socio-Spatial Segregation in Urban Areas (Case study: Darya Neighborhood, District 2 of Tehran)

9/1/2025 12:00:00 AM

The first dimension that visibly manifests itself in the process of development and transformation of cities is the physical dimension. From a morphological perspective, this dimension systematically examines and analyzes the gradual evolution of the form, shape, layout, structure, physical composition, and functions of the artificial fabric of cities, as well as the processes responsible for the transformation of these fabrics over time. This perspective implicitly establishes a link between the spatial and material elements of the city and its constitutive social and economic forces. A lack of balance and equilibrium in development within this framework can lead to isolation, disengagement from the environment and society, alienation among urban residents, and, ultimately, segregation. This is why, in recent years, with the rapid pace of urban development, increased construction activities, and extensive changes in the physical and morphological structure of Iran's major cities, Tehran has been grappling with phenomena such as spatial and social segregation and its accompanying challenges. This trend is manifested in adjacent urban fabrics with completely contrasting structures, creating a cityscape that reflects socio-economic, and even managerial, disparities between neighborhoods. The innovation of this research lies in addressing and quantitatively assessing the duality and contradictions that represent segregation and disparity among urban residents within an area that, although administratively part of the same urban district, exhibits vastly different characteristics in various dimensions of urban life. In the detailed plan of District 2, it is stated that this district, in comparison to other districts of Tehran, enjoys a relatively better status regarding socio-economic indicators (such as household size, household income, and the number of households per residential unit). However, in certain parts of the district, such as Farahzad and Eslamabad, urban fabrics with informal settlement characteristics have emerged. Therefore, this study, with the aim of examining the interplay between urban morphology and socio-spatial segregation, focuses on the Darya neighborhood in District 2 of Tehran, which exemplifies contrasting urban fabrics. The research methodology is descriptive-explanatory, and data collection methods include observation, interviews, library studies, and questionnaires. For data analysis, content analysis, space syntax analysis, comparative means analysis, factor analysis, and regression analysis were employed. The findings indicate that, while urban morphological factors (as a subset of the causes of segregation) have a one-sided influence on segregation, and not vice versa, factors such as social homogeneity, environmental livability and safety, the economic and symbolic attractiveness of the neighborhood, spatial configuration and morphological systems, neighborhood selection due to accessibility, and finally the size of blocks and plots play a significant role in the residential choices of socio-economic classes in Darya neighborhood. These factors can explain 60.3% of the impact on social classes. The majority of the morphological impacts on segregation in this context are primarily due to environmental livability and safety, spatial configuration and morphological systems, neighborhood selection based on accessibility, and block size. Planning, policies, and action plans that consider these factors can contribute to a constructive interaction between urban morphology and socio-spatial segregation.

جدايي گزيني , مورفولوژي شهري , چيدمان فضا , تحليل محتوا , تحليل رگرسيوني , تحليل عاملي

Segregation , Urban Morphology , Space Syntax , Content Analysis , Factor Analysis , Regression Analysis

fatemeh nahavandi

Dr. samaneh jalilisadrabad