31739

تحليل اثرات تغييرات اقليمي بر نظام سكونتگاه‌هاي انساني در مقياس منطقه‌اي (نمونه موردي: سكونتگاه‌هاي روستايي پيرامون درياچه اروميه)

كارشناسي ارشد

برنامه ريزي منطقه اي

1400

1403/06/24

دكتر احمد خليلي

-

معماري و شهرسازي

تغييرات اقليمي يكي از مهمترين چالش‌هاي زيست‌محيطي قرن حاضر به شمار مي‌آيد كه به طور مستقيم و غيرمستقيم بر سكونتگاه‌هاي انساني، از جمله سكونتگاه‌هاي روستايي پيرامون درياچه اروميه، تاثيرگذار است. يكي از مهم‌ترين چالش‌هاي طبيعي كه در سال‌هاي اخير ايران با آن مواجه است، كاهش منابع آبي و افزايش خشكي درياچه اروميه است. اين فرآيند خشك شدن، تاثيرات گسترده‌اي بر شهرها و روستاهاي اطراف اين درياچه داشته است. اين پژوهش به بررسي راهكارهاي كاهش تاثيرپذيري روستاهاي اطراف درياچه اروميه از تغييرات اقليمي مي‌پردازد. مسئله اصلي اين پژوهش، شناسايي شاخص‌هاي زيست‌محيطي، اقتصادي، اجتماعي و كالبدي است تا با تحليل آن‌ها، الگويي بهينه براي سكونتگاه‌هاي اطراف درياچه اروميه ارائه شود. اين مطالعه علاوه بر شناسايي چالش‌هاي نظام اسكان روستايي، به ارائه راهكارهاي اجرايي موثر براي هر روستا نيز مي‌پردازد. از اهداف اين پژوهش مي‌توان به استخراج معيارها و شاخص‌هاي سنجش اثرات تغييرات محيطي بر مناطق سكونتگاه‌هاي روستايي پيرامون به مفهوم عام، اندازه‌گيري اثرات كالبدي، اقتصادي، اجتماعي و زيست‌محيطي خشك شدن درياچه اروميه بر سكونتگاه‌هاي روستايي پيرامون آن به مفهوم خاص، ارائه الگو بهينه نظام اسكان با توجه به سنجش شاخص‌هاي استخراج شده در محدوده هاي اطراف يعني سكونتگاه‌هاي روستايي پيرامون اشاره كرد. براي جمع‌آوري داده‌هاي موردنياز از منابع گوناگوني از جمله مركز آمار كشور، سازمان جهاد كشاورزي، داده‌هاي موجود در سيستم اطلاعات مكاني، اطلاعات تفصيلي روستاها، تصاوير ماهواره‌اي از گوگل ارث و اطلاعات مكاني روستاها استفاده شده است. از بين 96 شاخص عام استخراج شده، در ابتدا، با استفاده از روش تحليل محتوا (ماتريس گولر)، شاخص‌هاي خاص (24شاخص) تاثير تغييرات اقليم بر سكونتگاه‌ها استخراج گرديد. سپس، به منظور تحليل و اندازه‌گيري اين ارتباط، از روش تركيبي تحليل عاملي و تحليل شبكه‌اي (F’ANP) با استفاده از نرم‌افزارهاي SPSS و Super Decision انجام شد و در نهايت روستاها با استفاده از نرم‌افزار GIS طبق فرمول شاخص مركب سطح‌بندي شدند. به طوري‌كه حدودا در سال 1385، 15.47 درصد از روستاها تحت تاثير شديد تغييرات اقليمي بودند كه اين ميزان در سال 1395 به 14.28 درصد كاهش يافت، نشان‌دهنده بهبود نسبي است. اما درصد روستاهايي با تاثيرپذيري زياد از 44.04 درصد در سال 1385 به 48.80 درصد در سال 1395 افزايش يافته است، اين افزايش 4.76 درصدي بيانگر آن است كه گرچه تعداد روستاهاي داراي تاثيرپذيري خيلي زياد كاهش يافته است، اما بخش عمده‌اي از اين روستاها به دسته تاثيرپذيري زياد منتقل شده‌اند. اين جابجايي نشان مي‌دهد كه اگرچه ممكن است شدت تاثيرات در برخي روستاها كاهش يافته باشد، اما همچنان تعداد زيادي از روستاها در معرض خطر بالا قرار دارند. در نهايت پس از سطح‌بندي روستاها و مشخص شدن روستاهاي نامطلوب (روستاهاي با تاثيرپذيري خيلي زياد و زياد) به ارائه برنامه‌هاي اقدام متناسب با هدف و سياست‌هاي ذكر شده در ارتباط با هر روستا پرداخته شد تا به تصميم‌گيران محلي و ملي در جهت برنامه‌ريزي‌هاي آينده براي مقابله با اثرات منفي تغييرات اقليمي و كاهش تاثيرپذيري منفي سكونتگاه‌هاي روستايي پيرامون درياچه اروميه كمك كند.

1403/09/08

Analysis of the effects of climate change on the system of human settlements on a regional scale (Case study: rural settlements around Urmia Lake)

9/14/2025 12:00:00 AM

Climate change is one of the most important environmental challenges of the current century, which directly and indirectly affects human settlements, including rural settlements around Lake Urmia. One of the most important natural challenges that Iran is facing in recent years is the reduction of water resources and the drying up of Lake Urmia. This drying process has had a wide impact on the cities and villages around this lake. This research examines the solutions to reduce the impact of the villages around Urmia Lake on climate change. The main problem of this research is to identify the environmental, economic, social, and physical indicators to provide an optimal model for the settlements around Lake Urmia by analyzing them. In addition to identifying the challenges of the rural housing system, this study also provides effective implementation solutions for each village. The goals of this research include extracting the criteria and indicators for measuring the effects of environmental changes on the surrounding rural settlements in a general sense, measuring the physical, economic, social, and environmental effects of the drying up of Urmia Lake on the surrounding rural settlements in a specific sense, and presenting the optimal model of the system. According to the measurement of the indicators extracted in the surrounding areas, i.e., the surrounding rural settlements. To collect the required data, various sources were used, including the National Statistics Center, the Agricultural Jahad Organization, the data available in the geographic information system, detailed information of the villages, satellite images from Google Earth, and the geographic information of the villages. From among the 96 general indicators extracted, first, using the content analysis method (Goller matrix), special indicators (24 indicators) of the impact of climate change on settlements were extracted. Then, to analyze and measure this relationship, the combined method of factor analysis and network analysis (F'ANP) was performed using SPSS and Super Decision software, and finally the villages were stratified using GIS software according to the composite index formula. So that in 2006, 15.47% of the villages were severely affected by climate change, which decreased to 14.28% in 2016, indicating a relative improvement. However, the percentage of villages with high influence has increased from 44.04% in 2006 to 48.80% in 2016. This increase of 4.76% indicates that although the number of villages with high influence has decreased, a major part of the villages has been transferred to the category of high vulnerability. This displacement shows that although the intensity of the impacts may have decreased in some villages, there are still a large number of villages at high risk. Finally, after leveling the villages and identifying the undesirable villages (villages with very high and high impact), action plans were presented in accordance with the goals and policies mentioned in relation to each village to help local and national decision makers in future planning to deal with the negative effects of climate change and reduce the negative impact of rural settlements around Lake Urmia.

تغييرات اقليم، , ،سكونتگاه‌هاي روستايي، , ،درياچه اروميه، , ،روش F’ANP،

،climate changes، , ،rural settlements، , ،Lake Urmia، , F'ANP method

Erfan Mahmoudi

Dr Ahmad Khalili